De helaasheid der dingen | Balsem

Als De helaasheid der dingen een ernstige boodschap heeft (en dat is een hele grote ‘als’), dan moet het iets zijn als dit: laten we mild zijn voor elkaar. Vanuit bepaalde perspectieven leverde Dimitri Verhulst een feelgood-roman af: balsem voor de ziel van dit harde tijdvak.
Dimitri Verhulst had zijn familie kunnen portretteren als een waarschuwing, dus als mensen die onze afkeuring verdienen. Zijn ‘nutteloze mannen’ zijn niet toxisch, maar ze wentelen zich wel heel gemakzuchtig in alle clichés over mannelijkheid. Maar Verhulst stelt hun gedrag niet aan de kaak. Noch maakt hij van zijn boek een maatschappelijke aanklacht, en van zijn vader en ooms mensen die echt hulp nodig hebben, maar die niet krijgen.

Mildheid
Het ontbreekt in deze Vlaamse klassieker echt niet aan redenen om triest met het hoofd te schudden. Of zoals Verhulst het zelf (en natuurlijk veel beter dan ik) verwoordt: ‘het lot laait elke dag wel ergens op’.
Maar in de grond is De helaasheid dus een verzoek om met mildheid naar de ander en jezelf te kijken, met meer begrip dan kritiek, meer waardering dan afkeuring. We doen allemaal ons best om er iets van te maken, in deze werkelijkheid die wordt gekenmerkt door haar ‘helaasheid’: zo zijn de dingen nu eenmaal. Zelfs als je geboorte een ongeluk was, zoals Dimitri vertelt in het voorlaatste hoofdstuk, hoeft dat nog geen ramp te zijn: zijn vader was niet minder trots op dit ongewenste kind: ‘welgekomener kon een ongeluk niet zijn en er waren vast een boel gewenste en tot op de dag nauwkeurig geplande kinderen die het met een mindere ontvangst hadden gesteld.’
Het zit allemaal al in de titel: een ‘helaasheid’ is een situatie waar je graag iets aan zou veranderen, maar waar je desondanks alleen maar je schouders bij kunt ophalen.

Milder dan X
In mijn recensie van toen had ik het ook al over mildheid. Ik noemde Verhulst ‘een schrijver met begrip voor de falenden, authenticiteit en een scherpe pen. Hij is goed op weg de Jacques Brel van de Vlaamse literatuur te worden.’ Daarmee doelde ik op het talent van de Franstalig-Belgische singer-songwriter Brel om zijn onderwerpen tegelijk te fileren en te omhelzen.
Twintig jaar later zou ik eerder de vergelijking maken met sociale media. Als mildheid zich aan het ene uiterste van de schaal bevindt, dan zijn de sociale media te vinden aan het andere. Daar wordt 24/7 bekritiseerd, aangevallen, weggehoond, verontwaardigd afgewezen, en ga zo maar door. Zelfs ‘oordelen’ is te zwak uitgedrukt: alle online-discussies schakelen meteen een versnelling hoger, nl. naar ‘veroordelen’. Het medium nodigt uit tot slaan, tot het innemen van een zo rigide mogelijke positie. Maar harde woorden staan niet gelijk aan echte kracht. Je zou willen dat mannen tot dat inzicht komen. Misschien helpt het als ze De helaasheid der dingen lezen. Vlaamse literatuur als deradicalisering-techniek? We hebben allemaal wel gekkere dingen gehoord.

Te mild?
En toch… When all is said and done krijg ik één bepaalde twijfel niet weggewuifd: gaat Verhulst niet te ver in zijn mildheid?
Laat hij zijn personages te gemakkelijk wegkomen met het egoïstische, kortzichtige, onverantwoorde gedrag dat ze van kaft tot kaft tentoonspreiden?
Maakt hij het de lezer niet te makkelijk om het boek weg te lachen, dus zonder hem te dwingen om na te denken over de inhoud, om zichzelf te herkennen in deze literaire lachspiegel?
Ik ken echt het antwoord op die vraag niet. In De pruimenpluk en ander recente werk van Verhulst valt het me vaak op (en tegen!) dat zijn ik-vertellers nadrukkelijk neerkijken op de rest van de mensheid. Hun misantropie is heel welluidend geformuleerd, maar dat maakt hen nog niet sympathieker. Ze missen de mildheid die de Helaasheid misschien iets te aaibaar maakt, maar ook des te menselijker.
Wie weet hebben we hier de vinger op de wond gelegd: het probleem met Verhulsts recente werk is dat hij zijn mildheid reserveert voor de hoofdpersoon, nooit voor de hem omringende wereld. Het zou zijn oeuvre a world of good kunnen doen als hij zichzelf dwong om zijn makkelijke misantropie een jaartje op stal te zetten, en de weg terugvindt naar de mildheid van De helaasheid.
Het zou niemand van ons kwaad doen om de schrijver te vergezellen op die tocht naar de mildheid.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
The making of een fenomeen