Hoe Walter van den Berg zijn geschiedenis herschreef (en ILFU tekortschoot)

Op 19 mei 2024 verhaalt Walter van den Berg op zijn Substack over een ontmoeting met Jeroen Wollaars. Hij vertelt Wollaars over zijn aanstaande roman en hoe hij ‘zelf een GPT in elkaar [heeft] gezet die me helpt bij het schrijven van mijn nieuwe roman’:

Mijn bot leest het boek-in-wording, checkt welke elementen (handelingen, locaties, gedachten over een bepaald onderwerp) er meer dan één keer in voorkomen, en schrijft dat in bulletpoints uit, zodat ik kan zien of die elementen een beetje evenwichtig zijn verdeeld.

(…)

De GPT die ik zelf heb ‘gebouwd’ (lees: een lange, duidelijke prompt geschreven) is een bot die het boek dat ik nu aan het schrijven ben op ritme controleert. Dat zoeken naar evenwicht maakt het een beter boek, denk ik, omdat het iets is dat ik bij vorige boeken ook deed, maar dan met de hand.

De (her)schrijfwerkzaamheden die Van den Berg uitbesteedt aan een AI-bot zijn voor de toekomstige roman Zanger Ronald zingt de blues.

Op 6 mei 2025 komt Walter van den Berg terug op zijn woorden: hij heeft niet helemaal de waarheid gesproken – een patroon, zal blijken. De voormalig shortlister van de Libris Literatuur Prijs beweert dat hij zijn hierboven beschreven AI-bot nooit heeft afgekregen. Het ding deed niet (goed) wat hij wilde en uiteindelijk was het eindeloos pielen aan een AI-tool niets meer dan schrijfontwijkend gedrag.

Vreemd is het dan ook dat Van den Berg een alinea later opeens aangeeft dat hij toch AI heeft gebruikt bij het schrijven van zijn aanstaande roman Zanger Ronald zingt de blues. En wel op meerdere fronten:

Waar heb ik AI dan wel voor gebruikt?

1. Af en toe heb ik het boek door Claude (Sonnet 3.5) laten lezen als ik me afvroeg of een personage iets wel of niet zou doen of zeggen. Claude kwam met verrassend goede literaire inzichten, en kon echt als een motiverende redacteur werken.

2. Ik heb een klein coachje in elkaar gezet die ik een paar keer heb aanslingerd [sic] als ik merkte dat ik weer zat te procrastineren, een hele simpele, die met malle tips kwam om het schrijven weer aan te zetten, en die paar keer waren genoeg om te denken ‘wat zal mijn coach nu zeggen’ — maar de eerlijkheid gebiedt nu ook te zeggen dat ik óók last had van het vergeten dat ik die coach überhaupt had (iemand heeft vast al een naam aan dat verschijnsel gegeven).

3. Ik heb het onvolprezen (en volgens mij nog steeds veel te onbekende) NotebookLM gebruikt om (steeds de laatste versie van) mijn boek in te gooien en het vragen te stellen als ‘heeft Ron eigenlijk een telefoon’ en ‘kan je checken waar Ron aan zijn ex denkt’.

Het resultaat komt nog het dichtst bij die GPT die ik ooit wilde bouwen: je krijgt een overzicht van het gevraagde, met klikbare noten waaronder je eigen tekst gequote wordt.

Ik heb AI als hulpmiddel ingezet, dus, en, voor de duidelijkheid, ik heb het geen woord laten schrijven aan mijn roman.

Die laatste zin is voer voor discussie, die voldoende gevoerd is door mij. Het belangrijkste voor nu is dat Van den Berg aangeeft dat hij tijdens het schrijven van Zanger Ronald zingt de blues gebruikmaakte van AI als ‘motiverende redacteur’ en ‘hulpmiddel’. Hij specificeert dat in een Substack van 8 november 2024:

Ik had mijn personages de laatste keer dat ik schreef in een auto gezet, en die auto stond in een file, en ik wist niet hoe ik verder moest.

Dus ik slingerde mijn favoriete AI-vriend Claude aan, laadde mijn roman-in-wording als bestand ‘boek6claude’ in een project, stelde als Custom Instruction het volgende in:

‘You are an expert in Dutch literature and you’re assisting in finishing a novel.’

en ik prompte:

‘Het document boek6claude bevat de roman die ik aan het schrijven ben. De roman is nog niet af. In de laatst geschreven scene, waarin Ron, Joop en Annie in de file staan, loop ik een beetje vast met schrijven. Kan je die scene verder schrijven om mij wat inspiratie te geven? Gebruik de schrijfstijl die je in boek6claude ziet.’

Daar kwam iets uit dat oké was. Ik zag dat de prompt nog meer instructies kon gebruiken, zoals: hou je aan het perspectief dat je tegenkomt, gebruik geen aanhalingstekens als iemand spreekt, etc. De handeling had niets in zich dat me verder hielp, dus dat viel tegen. Maar de stijl kwam dicht bij mijn eigen stijl, en dat vond ik leuk, dus ik antwoordde ‘niet verkeerd, dankjewel’ (…).

Op 3 november 2025 wordt Zanger Ronald zingt de blues uitgebracht. Op 9 april 2026 zet Amedeo Durnez zijn interview online met Van den Berg over diens roman. Opnieuw geeft Van den Berg aan AI te hebben gebruikt tijdens het schrijven:

Zanger Ronald. Ik heb daar af en toe een AI erbij gehaald terwijl ik aan het schrijven was. Ik heb dat hele boek in een AI-model gegooid en ik wilde wat dingen vragen, ik wilde een beetje ‘sparren’  – vreselijk woord, maar… Ik wilde ontdekken wat dit was, hoe zit het nou met dat personage. En de AI kwam terug met een antwoord. Ik dacht dat een personage in het boek… dat personage A in het boek op mij gebaseerd was en personage B op iemand anders. En uiteindelijk kwam ik erachter door wat die AI zei: O, personage is op mij gebaseerd maar personage B ook. Daardoor heb ik ook weer iets over mezelf geleerd.

Flashforward naar het heden. Op 13 november 2026 schrijft Van den Berg een essay voor ILFU over AI-gebruik. De kop van zijn stuk luidt: ‘Ja, ik heb AI gebruikt, ná het schrijven’.

Huh? Lezen we dat goed? Snel de tekst doorploegen. Van den Berg vindt mekkeren over AI zinloos en noteert: ‘Ik denk dat een schrijver die nog geen uitgever heeft (en dus geen redacteur) best kan sparren met een taalmodel.’ Een eigenaardige zin, aangezien de rijkelijk van redacteuren voorziene Van den Berg eerder aangaf precies zó AI te hebben gebruikt bij het schrijven van Zanger Ronald zingt de blues.

Voor de rest lijkt hij in zijn AI-positieve ILFU-stuk ineens veel behoudender als het aankomt op schrijven met kunstmatige intelligentie. Hij plaatst zelfs de kanttekening dat beginnende schrijvers alsnog erg moeten oppassen bij het sparren met AI. Hijzelf heeft het helemaal niet gebruikt in het schrijfproces van zijn roman, beweert hij:

Wat ik zelf ook bij mijn laatste boek Zanger Ronald zingt de blues heb gedaan: toen het klaar was heb ik het in Claude gegooid, en ik heb (met strikte instructies) gevraagd wat dit boek over mij zei. Dus ja, ik heb AI gebruikt, ná het schrijven.

‘Toen ik klaar was’? ‘Na het schrijven’? Walter van den Berg is de enige auteur ter wereld die zowel tijdens het schrijven gebruikt heeft gemaakt van AI als alleen ná het schrijven. Als ik een reële of kunstmatige redacteur van ILFU was zou ik hem sturen dat hij deze discrepantie nader moet verklaren voordat het essay online kan worden gezet. Helaas gebeurt dit niet.

Zo kan het dat menigeen die het stuk leest in verwarring raakt. Het is een AI-positief essay van een AI-schrijver die plotsklaps een niet AI-schrijver pretendeert te zijn. Zwalker van den Berg raakt intussen kwader en kwader omdat men hem niet begrijpt in de reacties – nee, niet wíl begrijpen: hij schrijft toch dat hij AI NIET heeft gebruikt tijdens het schrijven? ‘Lees het stuk alsjeblieft.’ Keer op keer vraagt hij erom. Het levert weinig op. Uit frustratie haalt hij zijn Instagram-account offline. Mij noemt hij ‘een flapdrol, een flapdrol, een flapdrol’.

Ik snap van den Bergs woede wel, want met dit essay voor ILFU wilde hij zijn geschiedenis herschrijven. Twee jaar lang deed hij trots uit de doeken hoe hij AI gebruikte als redacteur, als motivator, als sparringspartner tijdens het schrijven van Zanger Ronald zingt de blues. Toen gebeurde er iets waardoor hij er minder trots op werd en – ingreep van boven – ILFU gaf hem totaal onverwacht de kans ‘niet helemaal de waarheid’ te spreken over zijn AI-gebruik. Maar niemand slikte het, behalve ILFU zelf. Gekmakend.

Dat Van den Berg van AI-standpunt is veranderd valt alleen maar toe te juichen: beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald en liever voortschrijdend inzicht, dan aanhoudende domheid. Hoeveel interessanter was zijn essay geweest als het begon met het statement: ‘Ik heb AI gebruikt tijdens het schrijven van mijn boek en ik heb er spijt van. Je kan het beter gebruiken wanneer je werk al bij de drukker ligt.’ Was dat nou zo moeilijk?

Martijn van Bruggen