De pijn van autofictie

Hoe durf je? schreef mijn zus, nadat ze mijn novelle had gelezen waarin zij zich herkende. Wat denk je wel?! Mijn zus is niet het personage in het verhaal. Het is gebaseerd op facetten van haar persoonlijkheid en op mijn verbeelding. Maar zij denkt dat zij het is, althans een versie van haar waar ze niet van is gediend. Als schrijver van autofictie sjoemel je schaamteloos met de feiten, je liegt en bedriegt, steelt van andermans leven, het meeste van dat van de meest nabije, en van jezelf, maar dat gaat vanzelf. Je graait om je heen als een wildevrouw. De schrijver is een wildevrouw en gedoemd tot eeuwig graaien. Wat overblijft is een verhaal dat van iedereen is.

Met het uitbeelden van personages gebaseerd op familieleden en intimi rijst de vraag: Wat doe ik de ander (en mijzelf) aan? Schrijven over de mensen die je lief hebt en ze min of meer herkenbaar ten tonele voeren, ongeacht de onherkenbare setting en aankleding, balancerend op de rand van in elkaar schuivende werkelijkheid en verbeelding, is een gewelddadige daad die een gewelddadige daad kan oproepen. De schrijver huist immers in zijn of haar ‘onaantastbare’ wereld waar alles en iedereen tot zijn of haar beschikking staat en toegeëigend kan worden. Wat mijn zus en ik hebben beleefd heeft een gekleurde werkelijkheid gekregen die niet de hare is en dat maakt haar woedend. Daarentegen veroorzaakt haar reactie bij mij een existentiële angst. Wie ben ik dat ik mij dat durf te veroorloven? Ik, die immers altijd uit is op goedkeuring van de ander, heeft de vrijheid genomen om op papier rücksichtslos ware gebeurtenissen en personen naar haar hand te zetten. Je zou het masochisme kunnen noemen, ik had het ook niet kunnen doen. Wat bezielt mij toch? Ook schreef mijn zus, het is op, opperdepop, de grens is bereikt. Welke grens? Die van niet aan haar verwachtingen te hebben voldaan in het echte leven of op papier? Maar lees niet iedereen een verhaal vanuit eigen kleur en gezichtshoek? Een aller-individueelste perceptie van het aller-individueelste perspectief. (dankjewel Kloos). Daartussen beweegt zich het ‘ware’ verhaal, namelijk, dat, wat het ons wil vertellen. Maar wat vertelt het? Het toont ons, mensen. Onze halve leugen en halve waarheid, onze lafheid en moed, onze tederheid en wreedheid, onze menselijkheid en onmenselijkheid. Het neemt een stukje mens van ons weg en geeft een stukje terug. De beweging daartussen maakt ruimte en in die ruimte is plaats voor alles en iedereen, voor het verschil en voor de herkenning, voor het loslaten en vastpakken van een hand. Maar voor wie dan? Voor zowel de lezer als de schrijver. De ´subjectieve´ lezer kan het boek links laten liggen, maar vaak wint de nieuwsgierigheid. De lezer wil bovenal lezen en een eigen waarheid vaststellen.

De ander een spiegel voorzetten kun je niet ongestraft doen. Waarom niet een verhaal schrijven buiten de werkelijkheid om? Neem plaats, tijd, handeling, protagonist en buig de spanningsboog tot ie barst, zodat de lezer zich kan verliezen in een sprookje met goede afloop. Wie wil nu in een spiegel eigen barsten zien? (De stiefmoeder van Sneeuwwitje zeker niet en zie tot welke daden zij wordt gedreven!). Liever beslagen glas. Maar ik ben daarvoor niet geschikt, ik heb de behoefte om mij uit te drukken over wat ik waarneem, wat anderen en mij overkomt, over wat mij raakt. Over het bezweren van de eenzaamheid met hulp van het vergrootglas en de onuitputtelijke mogelijkheden van taal. Ik bekijk de woorden van alle kanten, schrijf vanuit alle hoeken een oplichtend, duister, breekbaar, weerloos verhaal, dat mij beangstigt en nooit volmaakt is, nooit genoeg, nooit zoals het behoort te zijn, dat mij desondanks blij en koortsig maakt en op een gegeven moment als een leporello zal openvallen, helder en in ritmische volgorde. Dan is het de kunst om de leporello met de juiste woorden weer zo terug te vouwen dat het lijkt alsof ie nooit open is geweest. Soms lukt het, soms niet.

Als het niet lukt, maak ik schijnbewegingen. Hang de was buiten (nooit binnen) en zie die wapperen in de wind. Ik fiets en laat mijn haren wapperen in de wind, zoals de haren van mijn zus wapperden als we op fietstocht gingen. Ik val en sta op, struikel en houd me staande. Kleine stappen vooruit, kleine stappen achteruit. Op grond, gras, steen. Op glas. Zolang de wereld op papier er is, is al het andere hanteerbaar. Dat is niet helemaal waar, want buiten het papier is weinig hanteerbaar, het meeste valt bij aanraking uiteen. De wereld op papier is een vlucht en tijdens die vlucht blijf ik in leven, al wat ondraaglijk en prachtig is komt traag en in vliegende vaart voorbij. Kon ik maar werken met de hamer of de schop, de beesten voeren, de wagen op. Maar nee, ik schrijf deze regel en de oogst is al vergeven. Nog een misvatting: als ik schrijf laat ik de demonen achter op papier, nou ja, hun schaduw dan. Ik heb me vergist. De maakbare wereld van het hoofd is een schijnwereld. Een handjevol zelfgerangschikte orde. Bedrieg ik daarmee mijzelf, mijn zus? Vroeger en nu? Vroeger is voorbij en het nu is een uitvinding. En omdat ik geen uitvinder ben, is het nu voor mij onwerkelijk. Net zoals de bezigheid van schrijven, terwijl ik tevens het gevoel heb dat het de enige werkelijkheid is.

De Roemeense schrijver en filosoof, E.M. Cioran zegt: ‘Alles wat is, roept vroeg of laat nachtmerries op. Laten we dus proberen iets beters dan het zijn te verzinnen.’ Een gedicht of verhaal is een bezwering, althans voor mij. Het noemt niets bij naam, maar drukt ons met de neus op de absurditeit van het leven zonder de dood uit het oog te verliezen. Het is dansen, almaar blijven dansen. Misschien dat we ooit tijdens de dans van jurk kunnen ruilen, mijn zus en ik, al is het maar voor even. Zowel haar jurk als de mijne is ondraaglijk en prachtig.

Gerry van der Linden

(Afbeelding gemaakt met Microsoft Designer)