Voeden in plaats van praten

De ‘modelmigrantenmythe’; een mooie allitererende drieledige samenstelling die ik nog niet kende. In het nieuwe boek van Pete Wu, Ik ben zo weer weg, speelt deze term een grote rol. Wu schreef eerder De bananengeneratie, een boek over het dubbelleven van Chinese Nederlanders van nu dat ook een theaterbewerking kreeg. Daarin ging het al over de Chinese Nederlanders als ‘modelmigranten’. In zijn nieuwe boek maakt hij dit nog persoonlijker door de term toe te passen op zijn ouders die zich als echte modelmigranten vijftig jaar lang uit de naad werkten in de horeca, het grootste gedeelte in hun eigen snackbar. Daarmee konden ze wel hun drie kinderen voeden en een opleiding geven, maar de tijd voor een persoonlijke ouder-kindrelatie was er niet. ‘Ik zag alleen de tijd die ik niet van ze kreeg’, is de trieste conclusie die Wu al aan het begin van het boek trekt.

Ik ben zo weer terug is een kwetsbaar en intiem boek. Wu, inmiddels meer dan twintig jaar volwassen, beschrijft de twee weken die hij met zijn ouders in China is, in de stad en de regio waar zij oorspronkelijk vandaan komen: Wenzhou. Daar woont nog veel familie. Ze verblijven in het appartement dat Wu van zijn oom heeft gekregen, een goede reden om de plek te bezoeken. Maar Wu heeft zijn eigen persoonlijke reden om deze reis te maken. Hij wil tijd hebben om met zijn ouders te praten over dat wat hem al lang bezighoudt: wat is precies de reden waarom zijn ouders destijds naar Nederland zijn gekomen? Dat brengt ons meteen bij een van de belangrijkste thema’s van dit verhaal: taal, communicatie. Want praten, dat deden ze vroeger eigenlijk nooit echt. En bovendien: Wu spreekt maar een beetje Chinees – het dialect van Wenzhou – en zijn ouders hebben in die vijftig jaar niet de mogelijkheid gehad om echt goed Nederlands te leren. Mooi hoe Wu deze gebrekkige communicatie toont door zijn gebrekkige Chinees in het Nederlands weer te geven:

Ik wil haar vragen of ze wisten wat hen te wachten stond toen ze vertrokken, maar ik ken de woorden niet, dus in gebroken klanken vraag ik: ‘Papa mama gaan naar Nederland, willen wat? Waarom?’

En in een gesprek met ‘Kleine Tante’, de jongere zus van zijn moeder:

Ik wil haar vragen of ze mijn moeder mist, maar ik ben het woord voor missen even vergeten. ‘Jij willen mijn mama?’ vraag ik. ‘Wat zeg je? Tante verstaat je niet.’ Ik probeer de vraag op andere manieren te herhalen, maar in mijn mond lopen draden. Ik spreek ze uit op een manier zoals ik denk dat de mensen van hier spreken, een web van amper menselijke geluiden. ‘Jij graag zien mama?’ Shit man. Verdomme. ‘Kleine Tante denken mama…’ ‘O, je bedoelt missen? Zeker, maar we bellen elke week.’ Ze haalt haar schouders op en lacht haar ogen klein.

Ondanks het hartelijke contact, blijft er een afstand tussen Wu en zijn familie. Ik ben zo weer terug is opgebouwd in hoofdstukken die steeds een dag beschrijven van de gezamenlijke reis. Ze bezoeken familie en plekken waar zijn ouders vroeger woonden en werkten, kletsen met bekenden. Ze maken familierituelen mee, waar Wu zich steeds een buitenstaander voelt. En er wordt veel gegeten, gedronken en gelachen, aan grote ronde tafels waar enorme hoeveelheden eten wordt opgediend. Nog zo’n belangrijk onderwerp: eten. Wu komt erachter dat zijn ouders naar Nederland kwamen omdat ze in China in de jaren zeventig altijd honger hadden. In die tijd hoorden ze verhalen over Europa, ‘de velden daar zouden met goud bezaaid zijn!’ Zijn moeder vult dit later lachend aan: ‘Maar bij aankomst bleek al dat goud hondenpoep te zijn.’ Humor is ze niet vreemd, maar het gebrek in die tijd resulteerde uiteindelijk in de overvloed van nu. En de ijzeren discipline om geld te verdienen om het gezin te voeden.

Nu ik wat meer tijd met mijn ouders doorbreng, zie ik dat ze consequent te veel eten. Is dat nog steeds een spoor van hun overlevingsdrang? (…) De waarde van eten in mijn leven heeft, zo herinner ik me, nogal geschommeld. Eten was vroeger veel waard voor mij: ouderliefde, zo leerde ik, is het volscheppen van de borden van je kinderen, keer op keer, tot de laatste rijstkorrel op was. Waar het mijn Chinese ouders ontbrak aan enige vorm van fysieke affectie, maakten ze dat des te meer goed met het aantal koolhydraten.

Het is niet zo vreemd dat Wu in zijn puberteit een eetstoornis ontwikkelt: de ultieme manier om zich af te zetten tegen zijn ouders. Als ze in die tijd de familie in China bezoeken, noemt een oom zijn arm een kippenpoot, wat Wu een ‘bitch-slap van epische proporties binnen Aziatische kringen’ noemt, ‘mijn ouders konden hun eigen kinderen niet eens voeden’. Ook op andere terreinen groeit Wu van zijn ouders weg. Doordat hij kon gaan studeren, verwerft hij ‘cultureel kapitaal’, komt in kringen waar zijn ouders nooit in verkeerden. En dan is er nog datgene dat gedurende het hele boek als een olifant in de kamer aanwezig is: Wu’s homoseksualiteit. De naam van zijn vriend Jonas durft hij in gesprek met zijn ouders niet te noemen en tijdens de vele etentjes met de familie wordt het onderwerp handig omzeild. ‘Laat hem nu, heel veel mensen in Nederland willen geen kinderen,’ vult zijn moeder voor hem in.

Ik ben zo weer terug bevestigt de verschillen tussen China en Nederland. Wu wisselt de gesprekken met zijn ouders en de andere familieleden af met essayistische paragrafen over zijn eigen positie als Chinese Nederlander en dat van andere migranten. Waarom kreeg Pete wel en veel andere migrantenkinderen (Marokkanen, Turken, Antillianen) niet meteen een vwo-advies? ‘Het valt niet te ontkennen: we liften volledig mee op het idee dat Chinese of Oost-Aziatische mensen slim en hardwerkend zijn.’ Maar, concludeert Wu: ‘Of je nu een slechte of een goede migrant bent, het blijft een gevangenis.’ Wat dat betreft is dit ook voor zogenaamd oorspronkelijke Nederlanders een confronterend boek. Toch spreekt er veel liefde uit dit warm-menselijke boek. Juist omdat zowel Wu als zijn ouders en de Chinese familie pogingen blijven doen om elkaar te zien en te begrijpen. En erom te lachen.

Martijn Nicolaas

Pete Wu – Ik ben zo weer weg. Een familiereis. Das Mag Uitgevers, Amsterdam. 200 blz. € 22,50.