Recensie: Roos van Rijswijk – In een vouw van de tijd
Tijd laat zich niet vangen
In In een vouw van de tijd schrijft Roos van Rijswijk over hoe weinig houvast de tijd eigenlijk biedt. Het verleden kan zich onverwacht in het heden opdringen, minuten kunnen uitdijen tot uren en een vluchtig moment kan een heel leven in zich dragen. In vijf verhalen speelt Van Rijswijk met die verschuivende tijdsbeleving. Haar personages worden teruggeworpen op eerdere ervaringen of staan plotseling stil bij de vele levens die ze hadden kunnen leiden.
Het openingsverhaal, ‘Acht meter’, laat meteen zien hoe Van Rijswijk een alledaagse situatie kan omvormen tot iets beklemmends. Een veertigjarige schrijfster stapt met haar fiets in een stationslift. Vlak voordat de deuren sluiten, glipt een blonde man naar binnen. De ontmoeting brengt een herinnering naar boven aan een vergelijkbare situatie uit haar jeugd. Toen ze vijftien was, werd ze in een lift geconfronteerd met een man die zich voor haar begon af te trekken. De angst van destijds is niet verdwenen. Terwijl ze tegenover de onbekende man staat, dringt het verleden zich met grote kracht aan haar op.
De tijd lijkt in de lift een andere vorm aan te nemen. De vertelster vraagt zich af:
Hoelang sta je nu feitelijk in zo’n lift? […] En hoewel mijn geest soepel is en mijn lichaam precies doet wat ik wil, zou tellen geen zin hebben; we bevinden ons in een vouw van de tijd, de blonde man en ik, zoals wanneer je extreem opgewonden bent, net verliefd, erachter komt dat je al vier uur ligt te vrijen, nog moet eten, zoals wanneer je met je fietsband vast komt te zitten in de tramrails, de straatstenen op je af voelt komen – hoe je vier uur lang valt, naar oplossingen zoekt.
In die uitgerekte tijdspanne denkt de vertelster terug aan haar eigen ervaringen en die van andere vrouwen. De opeenstapeling van herinneringen maakt duidelijk hoe vaak vrouwen met seksuele intimidatie en grensoverschrijdend gedrag te maken krijgen. De humor en onverbloemde formuleringen doen niets af aan de dreiging. Juist de combinatie van geestigheid, woede en angst maakt het verhaal overtuigend. ‘In een vouw van de tijd kun je heel veel denken’, merkt de vertelster op.
In ‘Dit soort overmacht’ staat de veelheid aan mogelijke levens centraal. Na een voorval met een zwaan en een bovenleiding raakt de hoofdpersoon zich bewust van de verschillende mogelijkheden: ‘Maar waar was zij? Haar eigen gezicht is bedekt met een gezicht, zoals haar naam met een naam, ze is uiteengevallen in honderd mogelijkheden. Waar ze allemaal nog meer heen had kunnen lopen, na het voorval met de zwaan en de bovenleiding.’
In ‘Ontmanteling’ trekt Van Rijswijk de onzekerheid over de tijd verder door: ‘Is de tijd nog een lijn te noemen? Je komt gewoonweg niet verder dan de ontmanteling, een datum die als een luchtspiegeling danst en verspringt aan de horizon.’ Het verleden laat zich niet eenvoudig afsluiten en de toekomst biedt geen vast punt om naartoe te bewegen.
De verhalen verschillen in onderwerp, maar laten allemaal zien hoe gebeurtenissen en herinneringen in een mensenleven doorwerken. Van Rijswijks schrijfstijl sluit daar goed op aan. Haar zinnen volgen de gedachten van haar personages en bewegen gemakkelijk tussen het heden, herinneringen en associaties. Vooral in ‘Acht meter’ werkt dat optimaal. De vertelster denkt voortdurend vooruit en terug, terwijl de dreiging van de lift voelbaar blijft. Lange zinnen vol gedachten en associaties worden afgewisseld met korte, droogkomische observaties. Dat geeft het verhaal vaart en maakt de vertelstem levendig.
Van Rijswijk schrijft beeldend, met gevoel voor humor en oog voor het ongemakkelijke. Ze durft haar formuleringen scherp en soms uitgesproken te maken, zonder de ernst van haar onderwerpen uit het oog te verliezen. Haar beeldspraak is verrassend en geeft abstracte gedachten over tijd en identiteit een concrete vorm. Soms vraagt haar associatieve manier van schrijven wat extra aandacht, maar juist daardoor blijven bepaalde zinnen en beelden hangen.
Met vijf verhalen laat In een vouw van de tijd zien hoeveel er in het korte verhaal besloten kan liggen. Van Rijswijk maakt van alledaagse situaties momenten waarop het bestaan zich in een ander licht laat zien. Haar stilistische verbeeldingskracht geeft de verhalen een eigenzinnige dynamiek. Wat voorbij is, blijkt nooit helemaal voorbij. En soms is één moment voldoende om een heel leven opnieuw te bekijken.
Anna Husson
Roos van Rijswijk – In een vouw van de tijd. Querido Amsterdam. 192 blz. € 22,50.
