De lege hemel | Een vrouwelijke blik op mannelijke eenzaamheid

Op deze site wordt niet gediscrimineerd: het is niet omdat deze reeks over mannen en literatuur gaat, dat de vrouwelijke helft van de wereldbevolking niet welkom is. Voor het kraakheldere, sprankelende denkwerk van Marjan Slob zetten we zelfs even de fictie aan de kant.
In 2020 publiceerde Slob, die toen de titel ‘Denker des Vaderlands’ mocht voeren, een boek over dé ziekte van deze tijd: eenzaamheid. Ze biedt in De lege hemel niet één analyse, maar vijftien essays die rond het onderwerp cirkelen. Zo benadert ze het probleem van de eenzaamheid vanuit velerlei invalshoeken: de filosofische opvattingen van Pascal, Sartre en Daniel Dennett, de carrière van David Bowie, de romans van Anna Blaman en Rachel Cusk, en nog veel meer. En aangezien eenzaamheid een groot probleem is onder mannen, staat er veel in De lege hemel dat relevant is voor ‘Held in hoofdstukken’.

Eenzaamheid is het gevaar
Eerst: een definitie. Eenzaamheid is ‘een gebrek aan vanzelfsprekende verbondenheid. Je voelt je niet verbonden met je omgeving – en je lijdt daaronder.’ Dat lijden is onvermijdelijk: ‘langdurig isolement [kruipt] onder je huid en dreigt een kracht op zichzelf te worden, die je zelfvertrouwen ondermijnt. Als je lang alleen bent, is het moeilijk om te blijven geloven dat je een mens bent dat [sic] de moeite waard is.’
We zien hier makkelijk het verband tussen eenzaamheid en de crisis van de mannelijkheid, die ook veel te maken heeft met een gebrek aan zelfvertrouwen en zelfrespect (zie de afleveringen over Darkness visible).
Slob citeert uit het boek Lonely van de Canadese juriste en eenzaamheidservaringsdeskundige – als dat geen woord is om te onthouden voor Wordfeud! – die meent dat isolement ten slotte een vicieuze cirkel creëert: de eenzame mens raakt sociale prikkels ontwend en gaat het sociale contact dat hij/zij nodig heeft juist mijden. ‘Dat doet vermoeden dat verlegenheid en terughoudendheid niet (of niet alleen) karaktertrekken zijn die eenzaamheid veroorzaken, maar ook te zien zijn als sociaal gedrag dat het gevolg is van eenzaamheid’, oppert Slob. En: ‘Als het gevoel van eenzaamheid te lang aanhoudt, kan dat maken dat je alleen nog maar iets wilt voorkomen, en niets meer wilt bereiken. Je gaat defensief leven.’
So far so banal: studie na studie heeft bewezen dat eenzaamheid ongezond is, dus niemand van ons is totnogtoe van onze stoel gevallen. Interessanter wordt het als Slob er de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett bijhaalt, om samen te zoeken naar een antwoord op de vraag: waarom precies is eenzaamheid zo bedreigend voor de mens?

Eenzaamheid is identiteitsverlies
Dennetts hypothese is dat de mens moet zien te overleven in ‘een omgeving vol kansen en wedijver’. Daarvoor zijn twee dingen noodzakelijk: (1) de ander kunnen inschatten, (2) jezelf kunnen inschatten. Op dit laatste punt is totale openheid overigens niet aan te bevelen: je moet weten welke informatie je vrij wil geven en welke kaarten je liever dicht bij de borst houdt. ‘Geef je die ander inzicht in jouw ware redenen? Laat je het achterste van je tong zien? Op het moment dat je dit soort zaken overweegt (…) verschijn je voor jezelf als persoon. Vanaf dat moment stel je een model op van jezelf. Op dat moment wordt je zelf – je ik – als het ware mentaal geboren.’ Slob/Dennett noemen dit de ‘bufferzone’: ‘Los van die zone waarin je bepaalt wat je prijsgeeft en wat niet, besta je niet als zelf.’ De bufferzone is ‘de geboortegrond van het zelf’.
Het is in onze tijd van identiteitsoorlogen misschien moeilijk voorstelbaar, maar: een identiteit is nooit statisch. Het zou beter zijn om haar te bekijken als een kneedbare massa, die meegolft met de veranderlijke noden van een mens én de invloed van de mensen die hem/haar omringen. Slob vindt daar een heel beknopte en heel confronterende verwoording voor: ‘je moet erkennen dat je (deels) bent zoals de ander je waarneemt’. De ander is een deel van wat wij als ik beschouwen.
Eenzaamheid is zo bedreigend omdat het de kneedbaarheid van een identiteit aantast: ‘Blijf lang genoeg alleen, zonder vooruitzicht op gezelschap, en de impuls tot zelfreflectie zal uitdoven. Daar heb je niets meer aan. De bufferzone krimpt, verdwijnt.’ Eenzaamheid is een evolutionair nadeel.
So far so depressing: heeft Marjan Slob ook nog oplossingen voor ons? Ja, die heeft ze.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
De onvermijdelijkheid van eenzaamheid
(De lege hemel, Marjan Slob, 2/3)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: