Een echte man | Het was maar een góor-jigéén

Mohamed Mbougar Sarr, een Fransman van Senegalese afkomst, trok internationaal de aandacht van critici en lezers met zijn bekroonde roman De diepst verborgen herinnering van de mens. Ook in het Nederlandse taalgebied verkocht dat boek erg goed, en dus liet de uitgever ook Sarrs debuutroman vertalen. In verkoopcijfers sloeg dat boek minder vonken, maar de pers was lovend en ik sloeg aan op de titel: Een echte man (De purs hommes). Daar hoefde geen tekeningetje bij: dit was een geknipt boek voor Held in hoofdstukken. Spoiler alert: dat pakte anders uit.

Het begint met een filmpje
Een echte man speelt zich af in Senegal, een land waar religie, de koloniale erfenis en populistische politici een extreem gevaarlijk klimaat voor LGBTQ-mensen hebben gecreëerd. Centraal staat de psychologische ontwikkeling (en ondergang) van Ndéné Gueye, een docent Franse Literatuur. Hij ligt in bed met zijn minnares, Rama, als zij hem een filmpje toont dat de ronde doet op internet. Het filmpje laat zien hoe een woedende menigte grafschennis pleegt. De mensen zijn namelijk te weten gekomen dat een homoseksueel begraven werd op een moslimbegraafplaats. Het lijk wordt opgedolven, van zijn lijkwade ontdaan en naakt zomaar ergens op straat gedumpt.
Alles aan het filmpje is schokkend. Ndéné probeert zich er eerst voor af te schermen. ‘Ik ben erdoor geschokt,’ zegt hij, ‘maar op dit moment weet ik niet wat ik ervan moet denken.’ En als zijn minnares hem onder druk zet, probeert hij zich aan de kant van de ‘winnaars’ te scharen: de woedende menigte. ‘Nou ja, het was maar een góor-jigéén,’ zegt hij. Góor-jigéén is homoseksueel in het Wolof.

Innerlijke waarheid
Maar er is geen ontsnappen aan: het filmpje is o-ve-ral, net als de bijbehorende homofobie. Ndéné krijgt ermee te maken op het werk, als zijn studenten protesteren tegen lessen over homoseksuele dichters. Hij krijgt ermee te maken in familiale kring, als hij merkt dat zijn vader, die op het punt staat imam te worden, gedwongen is om de grafschennis goed te keuren op religieuze gronden.
Vroeg of laat zal Ndéné stelling moeten innemen. Dat wist hij trouwens al van bij het begin, toen hij het filmpje probeerde weg te wuiven. ‘Ik kende mijn innerlijke waarheid niet meer,’ bekent hij aan de lezer. En: ‘in dit specifieke geval leek me alleen al het idee dat ik zo’n waarheid zou hebben gevaarlijk. (…) In het tribunaal van mijn slaapkamer, waar ik alleen was met Rama, had ik daarom een hernieuwde gelofte afgelegd aan mijn cultuur, met die loodzware last van eeuwen, met al die miljarden blikken op mij gericht.’
Het filmpje van de ‘postume lynchpartij’ is niet alleen schokkend, het is voor de hoofdpersoon een directe uitdaging: hij zal ófwel zich moeten aansluiten bij de mening van de menigte, ófwel zijn eigen ideeën vormen, met alle risico’s die daaraan verbonden zijn in een repressieve samenleving.
Zelf denken of denken wat alle anderen al denken: dat is Ndéné’s dilemma en de intellectuele kern van deze roman. Denk overigens niet dat ik daarmee een groots inzicht onder woorden heb gebracht: de auteur slaat meermaals en expliciet op die nagel. Massa en individu: die spanning keert voortdurend terug. In hoofdstuk 3, bijvoorbeeld, houdt Ndéné een lofzang op de menigte: ‘Een menigte geeft een nieuwe impuls aan ons mens-zijn, dat wordt gekenmerkt door eenzaamheid en samenhorigheid, en biedt de mogelijkheid tot een onderonsje met iedereen. In de menigte ben je iemand en ook zomaar iemand.’
Niet slecht verwoord, maar hij ziet wel het destructieve potentieel van die menigte over het hoofd…

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Vind je eigen weg, ook in de boekhandel
(Een echte man, Mohamed Mbougar Sarr, 2/4)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.

Boekenlinks: