Feminisme en liefdesverdriet

Met Het paarse uur, uit 1980, sloot de Catalaanse Montserrat Roig (1946 – 1991) haar Barcelonese romandrieluik af, waarvan in 2025 bij Cossee al de vertaling van de eerste twee delen verscheen, Vaarwel Ramona en Kersentijd. Adri Boon vertaalde het drieluik uit het Catalaans, Dieuwertje Mertens voorzag Het paarse uur van een nawoord.

De vrouwelijke personages van de drie romans maken deel uit van verschillende generaties van twee geslachten uit de Barcelonese burgerij, maar de lezer heeft het eerste niet nodig om het tweede dit derde te kunnen begrijpen: de romans kunnen zonder meer los van elkaar worden gelezen. Met de kanttekening dat het dermate fascinerende lectuur betreft, dat wie aan een deel begint ook de andere twee gaat lezen.

Agnès is getrouwd met Jordi, communist, leider van een marxistische studentenorganisatie in Barcelona en op een schijnbaar achteloze manier overspelig. Norma is een op Roig lijkende vrouw, Natàlia een vrouw die zich heeft ontwikkeld tot radicaal feministe, en dan zijn er nog Kati en tante Patricia, om de personages te noemen die zelf aan het woord komen. Naast Jordi doemen meer mannen op, maar zij spelen alleen op de achtergrond een rol.

Afgezien van enkele sprongen terug in de tijd, is de handeling van het Het paarse uur gesitueerd in de tweede helft van de jaren 1970. De jaren dus, direct na de dood van Franco en het Franquisme, de Spaanse variant van het fascisme. En dus ook de jaren van de overgang naar een burgerlijke democratie. Allerlei vrijheden, verdwenen toen de Spaanse Burgeroorlog uitbrak, keerden terug. Wat betekende dit voor de patriarchale verhoudingen, van oudsher in Spanje toch al sterk, maar veertig jaar lang door het verbond van Franquisme en reactionair katholicisme in beton gegoten? Die namen hooguit een enigszins andere gedaante aan, maar van bevrijding van de vrouw uit het patriarchale keurslijf was geen sprake, zo bleek al snel.

Aan de hand van Jordi en hoe de vrouwen om hem heen zich tot hem verhouden laat Roig goed zien hoezeer het de vrouwen ontbreekt aan (zelf-)bevrijding. Verwikkeld in een heftig debat binnen de communistische partij – vast blijven houden aan de orthodoxe, leninistische lijn, of kiezen voor eurocommunisme en Moskou loslaten? – komt Jordi pas ’s nachts thuis, want ja, debatteren over de partijlijn is natuurlijk belangrijker dan vrouw en kinderen, hoezeer hij ook van ze houdt. Wat hij trouwens ook doet van zijn vriendin.

Dat kun je hem kwalijk nemen, maar moeten vrouwen het niet (ook) zichzelf kwalijk nemen zich in zulke mannen te verliezen? Of in mannen in het algemeen? Wordt het niet tijd dat vrouwen gaan inzien dat liefde voor mannen iets anders betekent dan voor vrouwen? Consequent doorgeredeneerd kan dat leiden tot de conclusie dat vrouwen zouden moeten kiezen voor lesbische liefde en sommige radicale feministen trokken die conclusie dan ook. Discussies over radicaal en minder radicaal feminisme kenmerkten het maatschappelijk debat van de jaren 1970 over de tweede feministische golf. Dat debat is sindsdien naar de achtergrond gedrongen. Is Het paarse uur daarmee gedateerd geworden? Ik denk het niet, al was het maar omdat de kwesties die het aan de orde stelt in tegenstelling tot het debat erover helemaal niet verdwenen zijn.

Het paarse uur is geen theoretisch-feministische verhandeling, maar tussen de regels doemt wel steeds weer de vraag op of, in Dieuwertje Mertens’ woorden, feminisme en liefde voor een man verenigbaar zijn. Omdat deze roman, alweer in Mertens woorden, ook liefdesverdriet ademt, denk ik dat Roig die vraag niet ontkennend heeft willen of durven beantwoorden.

Soms is het moeilijk uit te maken wie Roig in Het Paarse uur aan het woord laat, wat bijdraagt tot de rauwheid van de roman, rauwheid die ook spreekt uit de beelden die Roigs metaforen oproepen. Meer nog dan in de andere delen van het Barcelonese drieluik is Roigs taal uiterst beeldend. Rauw en huiveringwekkend soms – Agnès beleeft haar zwangerschap als het dragen in haar buik van een grote kraai die met zijn bebloede snavel om zich heen pikt – maar beeldend niettemin.

Ten slotte de titel. De Catalaanse luidt ‘l’Hora violeta’. Violet en paars lijken sterk op elkaar, maar paars is een mengkleur van de spectrale kleuren blauw en rood, violet is op zichzelf een spectrale kleur. Heeft de vertaler gekozen voor paars om we dat althans in Nederland eerder associëren met het radicale feminisme van de jaren 1970?

Hans van der Heijde

Montserrat Roig – Het paarse uur. Vertaling Adri Boon; nawoord Dieuwertje Mertens. Cossee, Amsterdam. 382 blz. € 27,99.