Persoonlijk maar niet sentimenteel

Met Moeder atoomhart breekt de Spaanse auteur Agustín Fernández Mallo met de postmoderne, experimentele boeken die eerder naar het Nederlands werden vertaald. De Nocilla-trilogie en Trilogie van de oorlog worden gekenmerkt door grilligheid, meerstemmigheid en het afwijzen van een lineaire chronologie. Moeder atoomhart is soberder, minder ambitieus van opzet en bovendien uitgesproken autobiografisch. De grote vernieuwer van de Spaanse literatuur heeft een meer traditionele roman geschreven.

Twaalf jaar na het sterven van zijn vader schrijft Fernández Mallo een ode aan hem. Daarbij vertelt hij niet alleen over diens leven en hun onderlinge relatie, maar reflecteert hij ook over de betekenis en complexiteit van sterven, dood en identiteit. Fernández Mallo begrijpt dat zijn vader is gestorven om op een andere manier in hem voort te leven. Dat is uiteindelijk het enige dat de dood betekenisvol maakt. Zijn vader was dierenarts en hechtte veel belang aan rationaliteit, wetenschap en vooruitgang. Op literatuur keek hij neer omdat het nutteloos is, een tijdverdrijf voor mensen die niks omhanden hebben. Een goed idee waarmee niks wordt gedaan, is volgens hem waardeloos. Daarom gaapt er ook een kloof tussen vader en zoon: Fernández Mallo is geïnteresseerd in theoretische natuurkunde en koos later voor literatuur. Pas toen de neerbuigende houding van zijn vader hem onverschillig liet, heeft hij zich echt van hem losgemaakt. Volwassen worden betekent je eigen weg inslaan en niet langer piekeren over wat je vader over iets denkt.

De koe op de omslag van het boek verwijst naar een reis die zijn vader in 1967 ondernam naar de Verenigde Staten. Daar was hij om enkele tientallen koeien van een bepaald ras te selecteren en per vrachtvliegtuig naar Spanje te brengen. Het merkwaardige is dat koeien enkel voorkomen in het mondelinge verhaal van de vader. In een journaal over de reis dat zijn vader had geschreven en dat door Fernández Mallo pas na zijn dood werd gelezen, heeft hij het immers over varkens. Wat meteen laat zien dat de werkelijkheid niet eenduidig wordt verteld – een inzicht dat wellicht opgaat voor het boek als geheel. Tijdens een reis dwars door de Verenigde Staten belandt Fernández Mallo toevallig ook bij een kudde van honderden koeien die tegelijk hun kop draaien wanneer de auto stopt. Voor hem is daarmee de cirkel rond. Hij probeert de reis van zijn vader verder te zetten door naar Gander in Newfoundland te trekken maar mislukt daarin wegens tijdgebrek. Als eerbetoon aan zijn vader maakt hij stickers waarop hij telkens de wiskundige formule van één van de zes nog onopgeloste grote vraagstukken uit de wiskunde en natuurkunde schrijft. Vervolgens laat hij die tijdens zijn reizen op uiteenlopende plaatsen achter.

Moeder atoomhart is persoonlijk maar niet sentimenteel. Fernández Mallo schrijft helder en op een rationele manier. Naar eigen zeggen heeft zijn achtergrond als natuurkundige een invloed op zijn stijl. Wat het boek gemeen heeft met zijn experimentele romans, is zijn neiging om van het centrale onderwerp af te wijken en via allerhande anekdotes en gebeurtenissen ook zijn eigen leven te beschrijven. Het spontane karakter van het boek ligt al vervat in de titel. Toen de leden van de popgroep Pink Floyd niet wisten welke naam ze hun nieuwe plaat moesten geven, werd hen aangeraden door de krant van die dag te bladeren. Ze vonden een artikel over een vrouw die een pacemaker liet plaatsen – Atom Heart Mother. Op de platenhoes staat een koe.

Niet iedereen was even enthousiast over de Nocilla-trilogie en Trilogie van de oorlog. Misschien is het intiemere Moeder atoomhart iets voor de lezers die de complexiteit van de vorige romans vermoeiend vonden. Het boek is nog steeds associatief geschreven en bevat talrijke verwijzingen naar schrijvers, kunstenaars en wetenschappers, maar er worden geen teksten gerecycleerd en de verbanden zijn niet absurd. Moeder atoomhart is geen warm boek en zal geen troost bieden, maar het is wel opnieuw vakkundig geschreven met prachtige vergelijkingen en aforistische zinnen.

Kris Velter

Agustín Fernández Mallo – Moeder atoomhart. Een waargebeurd verhaal. Vertaald door Adri Boon. Koppernik, Amsterdam. 216 blz. € 23,50.