Alleen de duivel heeft een plan | De woede (ofwel: behind the scenes)

Het eerste zaadje voor Alleen de duivel heeft een plan werd geplant in het najaar van 2023. Ik wist onmiddellijk dat ik iets goeds in handen had: op enkele uren tijd schreef ik de eerste versies van hoofdstukken 1, 2 en 3. De tekst leefde, de personages spraken tot me. Een drukke agenda verhinderde me om verder te schrijven. Ik begon nog aan hoofdstuk 4, raakte niet verder dan anderhalve bladzijde, en daarna lag de tekst maandenlang stil.
In 2024 veranderden mijn levensomstandigheden. Op de details hoef ik niet in te gaan, wel op de effecten: (1) ik had veel meer tijd vrij voor mijn boek, (2) ik kookte van woede. Recente gebeurtenissen hadden me achtereenvolgens verontwaardigd, toen geschokt en daarna furieus, furieuzer en nóg furieuzer gemaakt. Ik zat boordevol met een emotie die ik vooral niet ongecontroleerd naar buiten mocht laten, maar die ik anderzijds zo gerechtvaardigd achtte dat ik ze ook niet wou beteugelen, als iets waarvoor ik me hoorde te schamen.
Het boek was de oplossing en mijn redding: een afgezonderd terrein waarop ik de woede haar gang kon laten gaan, zonder dat er iemand uit de werkelijkheid gekwetst raakte.
Dit bleek niet alleen heel efficiënt – ik slaagde er inderdaad in om de woede van me af te schrijven – maar ook literair vruchtbaar: ik voelde dat mijn schrijven veranderde.

Vervloekt zij de handrem
Eerdere boeken had ik heel bedachtzaam geschreven. Ik had me altijd een vooraf uitgewerkte synopsis gehouden. Ik had me verbonden aan een vaste hoofdfiguur met een kalm en introvert karakter – ik ging hem ten slotte zelf een beetje saai vinden. Ik probeerde taal en stijl eenvoudig te houden, omdat ik misdaadromans wou schrijven en het publiek daarvoor niet wou afschrikken met een te ambitieus, te literair taalgebruik. Kortom, ik had mezelf op allerlei manieren ingeperkt en aan banden gelegd.
Die aanpak van rijden-met-opgetrokken-handrem zat ook in het schrijfproces zelf. Regelmatig hield ik halt om pas geschreven alinea’s te herzien, of eerdere hoofdstukken te herlezen, vanuit het idee dat ik alleen verder kon gaan als achter me alles perfect op orde was. Heel verdedigbare schrijftechnieken, hoor, maar ik raakte gefrustreerd door de traagheid.
Altijd terugkeren en verbeteren. Altijd mijn pen in toom houden. Altijd binnen de lijntjes van de plot blijven. Na vier boeken had ik er mijn buik van vol.
De woede veranderde alles. Ik gaf geen zier meer om de hoofdstukken die al klaar waren: een woeste energie dreef me voort naar het volgende. Liep ik ergens vast of stond mijn inspiratiemetertje in het rood, dan zette ik een pagina-afscheiding in mijn Word-bestand en begon een nieuw hoofdstuk, met een focus op een ander, ter plekke verzonnen personage. Geen moment haalde ik m’n voet van het gas: later zou ik wel bekijken hoe het allemaal in elkaar paste. Ik schreef, zonder het zelf te beseffen, met een zelfverzekerdheid die ik altijd gemist had.

Geleerd van Harry Mulisch
Allerlei nieuwe personages kwamen de cast versterken en het verhaal complexer maken. Het viel me niet meteen op hoeveel van hen razend waren. Yasir Yaakoubi, zoon van een machtig clanleider, is achter de tralies beland. Terwijl zijn celgenoten de tijd verdrijven met masturbatie, brengt hij zijn dagen door met wraakfantasieën, zo intens dat ze haast van seksuele aard zijn. Hij verlangt, snakt, smácht naar wraak. Op wie? Dat maakt bijna niet uit. Als een slang die in haar staart bijt, vreet Yasir zijn eigen woede en vindt daarin de brandstof voor nóg meer woede.
Ik las een boek over narcisme en gaf Yasir narcistische trekjes: een enorm verlangen naar macht, gevaarlijk zwevend boven een afgrond van onzekerheid, een onherstelbaar beschadigd zelfbeeld. Yasirs woede maakte hem een makkelijk slachtoffer voor Meneer Chakkouche, een meester in manipulatie. Zijn woede bracht hem helemaal niets op. Nul komma nul.
Yasir was mijn schrikbeeld, mijn worst case scenario. Ik offerde hem op aan de woede, om er niet zelf het slachtoffer van te worden. Geleerd van Harry Mulisch misschien, wiens oeuvre ik in één ruk verslond, van Tussen hamer en aambeeld tot Siegfried, rond mijn tweeëntwintigste. Mulisch beweerde dat hij zo in de ban was geraakt van allerlei zweverige theorieën, dat hij echt gek dreigde gek worden. Hij creëerde de held van zijn eerste roman, archibald strohalm, om die ten onder te laten gaan aan de waanzin die de schrijver bedreigde.

En nóg meer woede
Woedend was ook de broer van het neergekogelde meisje. Een hele gewone jongen van negentien, die niet snapt waarom er geen vergeldingsacties volgen, waarom de dood van zijn zus ongestraft lijkt te blijven. Hij snapt niet waarom zijn vader zich zo zwak, zo angstig toont. Als zijn vader en hij het bevel krijgen om op audiëntie te gaan bij een belangrijke speler in het drugsmilieu, komt zijn woede tot uitbarsting op een manier die heel slecht voor hem zou kunnen aflopen.
Woedend was ook de inspecteur die ik het onderzoek naar de aanslag liet leiden. The list goes on, want ook Biche, een bejaarde dame die out of the blue bij de drugsoorlog betrokken raakt, zit tjokvol woede. Zij is opgegroeid in de Franstalige gemeenschap van Antwerpen, heeft die Franse cultuur met de jaren zien verdwijnen, weggedrukt door de Vlamingen, en is intussen zo oud dat ze al haar geliefden heeft moeten begraven. Een ander mens zou daar bitter van worden, maar niet mijn Biche. Natuurlijk niet. Ook haar maakte ik razend.
Veel personages in mijn boek werden verteerd door woede. Net als ik. Veel personages verlangden naar wraak. Net als ik. Ze waren in hun trots geraakt. Net als ik. Zo werd Alleen de duivel heeft een plan dus een kwaad en agressief boek. Zelfs onder de rustiger passages borrelt de lava.
Toen ik voor deze reeks over Fight Club ging schrijven, drong het tot me door dat ik het pad van Tyler Durden gevolgd had. Chuck Palahniuk verzon clubs waar geweld vrij baan krijgt, in een poging om al die mannelijke woede te kanaliseren en te neutraliseren. Precies zo had ik mijn gevaarlijkste emotie afgeleid naar een boek.
Palahniuk had gelijk: zelfs in een braaf, lezend en schrijvend burgermannetje als ik zit dat mannelijke geweld.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Het schokkende gebrek aan afstand tussen comic relief en drama
(Alleen de duivel heeft een plan, Mark Cloostermans, 3/3)

In ‘Held in hoofdstukken’ gaat Mark Cloostermans in literaire werken op zoek naar constructieve, niet-toxische opvattingen over mannelijkheid. De bespreking van een boek wordt telkens over drie à vier afleveringen gespreid.