Vaders en zonen | Generatie Ctrl-Z

Hoewel er andere personages zijn en hoewel het boek een duidelijke plot heeft, kun je Vaders en zonen gerust zien als één groot portret van Bazarov. En daarmee van de nihilisten die het 18de-eeuwse Rusland zoveel angst inboezemden.
Rond die tijd was het intellectuele leven in Rusland zo goed als lamgelegd. De tsaar, die allerlei revolutionaire en verlichtingsidealen al vanuit Europa zag overwaaien, aanvaardde niet de minste tegenspraak. De weinige intellectuelen zaten in de tang: ze zouden wel graag een pleidooi houden voor meer burgerlijke vrijheden, maar de machtshebbers wilden hen niet horen en de laagopgeleide bevolking snapte hen niet.
Toergenjev bedacht voor deze generatie van de mond gesnoerde intellectuelen een naam: de Overbodige Mens. (Naar het voorbeeld van Generaties X, Y en Z, zou ik zelf liever spreken van Generatie Ctrl-Z, verwijzend naar de toetsencombinatie die in de meeste computerprogramma’s je laatste actie ongedaan maakt.)
In Wat is een klassieke roman? omschrijft Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee Vaders en zonen als het startschot voor ‘Ruslands moderniseringscrisis’: ‘Deze crisis zou culmineren in de bolsjewistische machtsovername van 1917, die beloofde het land te veranderen in een werkelijk moderne staat maar het in werkelijkheid slechts versteende.’
Of zoals ik (geen Nobelprijswinnaar) het zou zeggen: de tsaar had van de samenleving een hogedrukpan gemaakt en Bazarov was de eerste indicatie dat het ding ooit tot ontploffing zou komen.

Rücksichtlos gokken
Bazarov wijst alles af: geen enkel heilig huisje verdient respect, geen enkele steunpilaar van de maatschappij verdient het om overeind te blijven staan. We kunnen zijn nihilisme zien als rücksichtlos gokken met de hoogst denkbare inzet: de overtuiging dat alleen een brutaal, allesverwoestend tabula rasa een betere toekomst kan doen ontstaan.
Bazarov is, opnieuw in Coetzees woorden (vertaald door Peter Bergsma), ‘een nieuwe en onheilspellende maatschappelijke figuur’. Onheilspellend, omdat het nihilisme iets kinderlijks had, schrijft hij. ‘Het was in elkaar geflanst uit flardjes sciëntisme en utilitarisme en verdiende nauwelijks de naam van een filosofische doctrine. (…) De gedachteloze destructiviteit, de hybris en, na het verzuim van de boerenstand in 1836 in opstand te komen, de slecht verhulde minachting voor degenen uit wier naam het zei te spreken’ maakten het tot een ‘boosaardige mutatie’ van utopisch denken.
Coetzee is wel erg hard in zijn oordeel over Bazarov. Toergenjev is veel minder expliciet, maar het moet gezegd dat hij niet veel moeite doet om de lezer verliefd te laten worden op zijn nihilistische ‘held’. Bazarov is een antipathieke snoever, vol van zichzelf, vol van de heilige, schokbestendige zekerheid die alleen jonge mensen kunnen bezitten. Er is ook regelmatig de suggestie dat hij in staat is tot iets extreems. Tot geweld.
Zover komt het echter niet. Eerst wordt Bazarov verliefd op een meisje, waardoor hij zijn meningen en idealen een beetje uit het oog verliest. Later loopt hij door een dom toeval een infectie op – en sterft eraan. Hij krijgt dus niet de gelegenheid om iets vernieuwends te proberen, om een succes te behalen of te falen, noch om zijn idealen te verliezen of te verraden. Bazarovs voortijdige overlijden ontneemt hem elke kans om zijn ideeën om te zetten in daden. Hij is niet eens mogen sterven voor zijn idealen: zijn dood volgde uit een banaal toeval. Zo is Bazarov inderdaad een Overbodig Mens gebleken.
En dan nu de vraag die van Vaders en zonen meteen bij verschijnen een omstreden boek maakte: welk standpunt verdedigde Toergenjev door Bazarov te laten sterven? Aan wiens kant stond de auteur? De vaders of de zonen?

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Vaders of zonen?
(Vaders en zonen, Ivan Toergenjev, 3/5)