Ze hebben mijn vader vermoord | Meer over de literaire wereld als megafoon

Ja, ik had het over Édouard Louis. Geloof me, vroeg of laat vind ik mijn weg terug naar die fenomenale fransoos. Maar vorige keer hamerde ik opeens deze zin uit mijn toetsenbord: ‘Op haar beste momenten functioneert de literaire wereld als een megafoon voor stemmen uit de marge.’ Een té interessant zijspoor om het meteen weer te verlaten.
Dus. Nu eerst enkele voorbeelden van dat megafoon-mechanisme.

Over holebi’s en allochtonen
In de jaren 1990 was er in België en Nederland veel te doen over de rechten van ‘holebi’s’, de term die men toen gebruikte voor homo’s, lesbiennes en biseksuelen. Allerlei mensen die nooit een gedachte hadden gewijd aan de leefwereld van homoseksuelen voelden plots de behoefte om zich daarover te informeren. De uitgeverijen publiceerden daarom de ene na de andere holebi-roman.
In het eerste decennium van de 21ste eeuw verschoof de aandacht naar schrijvers met een migratie-achtergrond. Het homohuwelijk was ingevoerd, HIV-infecties onder controle en homoseksuelen dus oud nieuws. Uitgevers gingen hardnekkig op zoek naar Nederlandse Marokkanen en Turkse Vlamingen met schrijftalent. Zodra die mensen gevonden waren, deed iedere sector van de literaire wereld enthousiast een duit in het zakje: de ‘migrantenliteratuur’ werd gretig besproken in de kranten, de auteurs kregen uitnodigingen voor allerlei festivals, hun boeken werd genomineerd voor en vaak bekroond met literaire prijzen.

Over genderdiversiteit en David Szalay
Auteurs met een migratieachtergrond hadden nog niets van hun marktwaarde verloren in de jaren 2010, want migratie bleef een maatschappelijk hot topic, maar minstens even hot was in die jaren het onderwerp ‘gender’. De literaire wereld pikte dat signaal op, want twee van de meest bewierookte debutanten van dat decennium waren Tobi Lakmaker (transman) en Marieke Lucas Rijneveld (non-binair).
Een laatste voorbeeld, volgens mij het opmerkelijkste: de doorbraak van de Canadees-Hongaars-Joods-Britse schrijver David Szalay.
Szalay publiceerde sinds 2008 een vijftal literaire werken, welwillend onthaald door de kritiek maar zonder veel impact bij het grote publiek. In 2016 sneed hij het thema ‘mannelijkheid’ aan in de roman All that man is, opnieuw zonder veel succes. Maar Flesh, een tweede roman over dat thema, was een heel ander lot beschoren: de literaire wereld reikte Szalay haar megafoon aan, onder andere door Flesh te bekronen met de Booker Prize. En daar bleef het niet bij, want ook het publiek ging om. Opvallend, nietwaar, dat geen hond interesse kon opbrengen voor die roman over mannelijkheid uit 2016, terwijl de roman over mannelijkheid uit 2025 een bestseller werd?
Wat onderscheidt All that man is van Flesh? Literaire kwaliteit? Of het feit dat mannelijkheid in 2016 nog geen thema was, terwijl we er anno 2025 niet over kunnen zwijgen?

Terug naar de arbeiders (en hopelijk ook naar Édouard Louis)
En arbeiders? Die vormen een niet-seizoensgebonden product: los van modes en tendensen blijft de literaire wereld hen aantrekkelijk vinden. Het is waar, er worden bepaalde dingen verwacht van dit type schrijvers. Bijvoorbeeld, dat hij/zij zich niet te gelikt uitdrukt. De middenklasselezer houdt ervan om de rauwheid van de armoede terug te vinden in iemands proza. Net zo wordt er van Nederlands-Marokkaanse auteurs verwacht dat ze een bloemrijk Nederlands schrijven, met beeldspraak die we bij schrijvers zonder migratieachtergrond infumable zouden vinden, maar die in de juiste context een parfum van Sheherazade en haar duizend-en-één nachten verspreidt.
Het moet gezegd dat Édouard Louis zich niet naar die onuitgesproken verwachtingen geplooid heeft. Hij schrijft voortdurend over zijn wortels in de arbeidersklasse, maar zonder een spoortje van rauwe poëzie: zijn aanpak is die van de intellectueel.

Mark Cloostermans

Volgende aflevering:
Mannelijkheid als vonnis

(Qui a tué mon père, Édouard Louis, 3/4)

Linkje invoegen naar de vorige aflevering van “Held in hoofdstukken”.