Filosofische whodunits

Je loopt langs de winkel van een uitgeverij en een paar dozen worden net van de drukker binnengebracht. Iets dat kennelijk zo moet zijn. Er wordt je in het voorbijgaan een kersvers exemplaar van de verhalenbundel Uit de ene jaszak en de andere, plus 1 van de Tsjechische schrijver Karel Čapek (1890 – 1938) overhandigd, die met net zoveel enthousiasme wordt ontvangen als dat deze in de handen is gedrukt.

Čapek was zeer veelzijdig. Denk aan zijn ontroerende bundel over het hondje Dašeňka (1933), waarin hij zijn schrijf- en tekentalent combineerde, aan zijn wereldberoemde toneelstuk R.U.R., waarin voor het eerst een mechanische mens ‘een robot’ werd genoemd.

(De naam van het praatprogramma RUR van Jan Lenferink dat begin jaren tachtig furore maakte op de Nederlandse tv-zender, betekent weliswaar Rechtstreeks uit Richter, maar de presentator kende bij aanvang desgevraagd het toneelstuk en omarmde het werk van Čapek, was zelf in zijn interviewtechniek brutaal ironisch. Maar dit geheel en al terzijde.)

Na het succes van R.U.R. – de robot die de mens uiteindelijk vernietigt – schreef Čapek nog een aantal toneelstukken en romans die ergens een waarschuwend karakter hadden. De technologische ontwikkelingen volgden zich ook toen al in een steeds rapper tempo op. Waren de gevolgen wel te overzien? Iets dat nu nog meer geldt. In dat kader zou een herwinning van het werk van Čapek op z’n plaats zijn. Al kun je zijn toneelstukken, romans en journalistiek werk altijd lezen.

Als journalist volgde Čapek de geopolitieke ontwikkelingen op de voet. Hij reisde naar vele landen, schreef daarover artikelen, die hij vaak zelf illustreerde. De stukken over Nederland werden bijvoorbeeld verzameld in Obrazy z Holandska (1932). Čapek vreesde al langere tijd voor een escalatie op het Europese continent. De schrijver als visionair, de voelhorens die als vanzelf deprimeren. (Denk in dit geval ook aan Válka s Mloky (1935) vertaal als Oorlog met de salamanders over het opkomende totalitarisme, de hebzucht, vol met quasiwetenschappelijke stukken, absurdisme en geestigheid. Soepel en vermakelijk. Ondertussen dreigt de beschaving ten onder te gaan.)

In 1937 verscheen het toneelstuk Bilá Nemoc, De witte ziekte, waarin een oorlogszuchtige leider ‘de Maarschalk’ aanstuurt op escalatie. Tegelijkertijd heerst er een epidemie die vooral ouderen treft. De Joods-Tsjechische arts dr. Galén ontdekt een remedie. Wanneer een dictator uit een buurland (sic!) ook besmet raakt, wordt de goede dokter ontboden, maar hij kan niet doordringen tot de residentie want het massaal samengestroomde gepeupel voor het paleis vertrapt hem. (Hoe schoon de gedachte. De oorlogszuchtige dictator die niet geheeld kan worden, dat is.)

Čapek overleed met kerst 1938 aan een dubbele longontsteking, getekend door zijn vooruitziende blik, zou je kunnen zeggen. De verhalen die thans voorliggen illustreren weer een heel ander aspect van het schrijverschap van Karel Čapek. Tien stuks uit de linker jaszak en een viertal uit de rechter. Het zijn pastiches op het kortverhaal in het detectivegenre. De bundel opent met het verhaal Voetstappen.

Meneer Rybka (Vis) gaat na een positief potje schaak – een fijn matje – tevreden naar huis. Het heeft gesneeuwd. De wereld is fijn afgerond met een laag vers gevallen sneeuw. Hij knerpt lekker voor zich uit. Bijna thuis aangekomen ziet hij voetstappen in de sneeuw, die precies bij zijn hekje ophouden. Het heeft niet meer gesneeuwd, de straat is verder helemaal onberoerd wit. Rybka belt de commissaris. Die komt langs, kan geen misdrijf constateren. Wel ziet hij aan de afdrukken de lengte van de persoon, het materiaal van de schoen, handgemaakt. Op de vraag van Rybka waar de persoon dan is gebleven, heeft hij geen geldig antwoord, Maar dat deert niet. Er is, nogmaals geen misdrijf gepleegd.

Het pragmatische van de ambtenaar, de dossierbouwer en de burger, de mens die verwondert, die graag het mysterie opgelost zou zien, die alle mogelijkheden, hoe irrationeel dan ook wil overwegen, wil bespreken. Alle verhalen in deze verzamelaar hebben, zoals dat hoort in dit genre aan het einde een frappe. Ook hier. De assistent van de commissaris komt aan, staat, zo ziet Rybka, precies in de laatste voetsporen, en loopt tot tevredenheid van Rybka ten slotte weg, lost ‘het probleem’ zo op metafysische wijze toch op.

Dit verhaal, heel menselijk, heel lichtvoetig, heeft een fijn verontrustende ondertoon. De goede verstaander herkent er de weerspiegeling van de Boheemse ziel in. Het proza van Čapek is wat zo mooi heet ‘erg toegankelijk’, goed leesbaar voor eenieder, maar men moet zich niet vergissen. Het is heel geraffineerd, ogenschijnlijk eenvoudig, tijdloos.

De speciale fijnzinnige humor – de gewiekste argeloosheid in de trant van de brave soldaat Švejk – waarmee men zich teweerstelt tegen ambtenarij, onderdrukking, overheersing. Een land in het midden dat in de geschiedenis overlopen is, door Zweden, Turken, Duitsers, Russen en wie al niet meer. De Tsjechen veren mee als een tak met ijzel, buigen uiteindelijk na de dooi altijd weer terug.

De waarzegster mevrouw Myers wordt voor het gerecht gedaagd omdat ze een verkeerde voorspelling heeft gedaan. De echtgenote van een politieman die onder valse voorwendselen bij haar kwam had ze verteld dat zij met een jonge miljonair ervandoor zou gaan, ergens ver over zee. Mevrouw Myers heet eigenlijk Myerhofer, een Duitse, en kan zomaar het land worden uitgezet wegen oplichterij en spionage. Čapek heeft nog een extra wending in petto.

Een jonge rechercheur wil begrijpen waarom hij een dader heeft gevat en vraagt een gewezen goochelaar om hulp bij het vaststellen van de methodiek. Het is de combinatie van die twee die het verhaal grotesk maakt.

De moordaanslag is een verhaal dat wat sfeer betreft mooi aansluit bij Voetstappen. De referendaris Tomsa zit rustig met de koptelefoon op het hoofd naar Dvorák te luisteren wanneer twee kogels inslaan boven zijn hoofd. Hij belt de politie. De agent stelt rustig vragen. De maar net ingehouden irritatie, doorspekt met veel ironie, van Tomsa komt bij de agent niet aan. Hilarische scènes. Wanneer Tomsa nagaat wie hem dit heeft aangedaan – hij heeft toch geen vijanden – doemen ze in zijn hoofd stuk voor stuk op. Het besef daalt langzaam in.

Een dichter is getuige geweest van een nachtelijke aanrijding, maar hij heeft, dronken van woorden en van de nodige glazen, alleen maar een heel gesloten gedicht in de aanbieding. Of valt er uiteindelijk toch iets uit op te maken. Een officier van justitie stelt, per ongeluk met een eigen tekst, een helderziende op de proef. Een Tsjech blijkt immuun voor een wonderbaarlijke Italiaanse politiecel, waarin doorgaans iedereen als vanzelf tot inkeer en berouw komt. ‘Jullie Tsjechen moeten wel vreselijk ongelovig zijn, of ketters, als dit op jullie geen enkele uitwerking heeft!’

Veel van de verhalen hebben de versmalling van een mens tot een dossier als onderwerp, net zoals in de roman Hordubal (1933). De toevoeging van het extra verhaal Voetstap aan de keuze uit Povídky z jedné a druhé kapsy (1929) maakt deze selectie Uit de ene jaszak en de andere jaszak, plus 1 helemaal rond. Wederom, ditmaal in de buurt van een bergtop, ontmoeten twee mensen elkaar bij een enkele voetstap in de sneeuw. Ditmaal geeft een van hen allerlei mogelijke verklaringen. Een man met één been, een vogel die een schoen in de bek had, een man die aan een ballon hing, een wonder misschien?

Ik ken dingen waaruit verder niets is voortgekomen en die absoluut niemand verder hebben geholpen, er overkomen je dingen die je geen stap verder hebben gebracht en die je niet hebben aangezet om verder te gaan met je leven, maar die toch wel de belangrijkste waren.

Een heel andere whodunit, iets minder lichtvoetig, maar net zo ongemakkelijk, met net zo veel existentiële onrust. De verhalen van Čapek hebben nog niets aan vertelkracht ingeboet.

Guus Bauer

Karel Čapek – Uit de ene jaszak en de andere, plus 1. Vertaling Kees Mercks. Pegasus, Amsterdam. 152 blz. € 22,50.