Een briljante boef

Door de publicatie van Céline, een zwarte groteske van Mathijs Sanders, word je weer eens geconfronteerd met je eigen tweestrijd aangaande de vroege romans en het latere ‘pamfletwerk’ van Louis-Ferdinand Céline (1894 – 1961). De eerste lezing van diens magnum opus Voyage au bout de la nuit, ambitieus, om niet te zeggen opschepperig opgevoerd op de leeslijst Frans, gelukkigerwijs wel met hulp van een Reis naar het einde van de nacht, leidde tot verwondering over de gekte, de grappen, de koortsdromen die naadloos overgaan in nuchtere beschrijvingen, tot bewondering voor het vernieuwende karakter ten tijde van publicatie in 1932, maar soms leek het ook wat langdradig, werd er herhaald, leidde het, hoe prachtig ook, tot een zekere opstand.

Het was duidelijk dat de roman zorgde voor ongemak, voor beroering, maar waarom precies was toen nog niet echt te duiden. De vergeefsheid, het lijden aan de buitenwereld, het leven zelf dat op het spel staat, de diepste krochten van je eigen ziel die worden blootgelegd. Niet bepaald bemoedigend voor een ‘jonge doodsdichter’. Het vergt moed om af te dalen.

Bij de eerste herlezing pakweg een decennium later werd ineens veel meer duidelijk, dook ‘het vooropgezette plan’ langzaam op, de ingenieuze structuur, de wisselingen van de wacht, de veelstemmige melodie. Nee, het was geen knap staaltje écriture automatique van een misantroop maar een wat vorm en stijl betreft fijnzinnige constructie. De herhalingen en vooruitwijzingen zijn functioneel. Het is een uitgebalanceerd beeldrijk geheel, met schoonheid tegenover verderf, staccato, soldatentaal tegenover meanderende zinnen, lyriek. De nuchterheid, het terloopse karakter maakt duidelijk dat de mens, de gewone burger, een arme drommel is, die ploetert tegen de keer in.

Hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de RU Groningen Sanders verzamelde in Céline, een zwarte groteske een geschiedenis van de ontvangst van het werk van Céline aan de hand van voorvechters en tegenstanders. Hoe dienen de latere rabiate romans van de goede dokter Destouches te worden bezien, welke houding namen schrijvers en critici in Nederland aan toen Céline van een spraakmakende schrijver veranderde in een omstreden figuur?

Secundaire literatuur zorgt ervoor dat je weer met jezelf in gesprek gaat over schrijvers, over hun werk. Een kijkje in de keuken. Het aansluiten bij een panel van deskundigen, het toetsen aan meningen van derden. Ook dit essay van Sanders is intrigerend, boeit van begin tot einde, zorgt voor een retrospectieve stemming.

Na verschijning begon de Voyage aan een ware zegetocht, ondanks de benepenheid van de Franse critici van die tijd. Zelf benadrukte Céline dat de Voyage geen literatuur was, maar het leven zelf, geschreven in een tijd van ellende zonder kunst. Een geloofwaardige stelling wanneer je bedenkt dat het werd uitgesproken door een bevlogen arts werkzaam in een polikliniek in een arbeiderswijk in Parijs. Of is het een weldoordachte pose?

Du Perron en onder meer Menno ter Braak (Forum opgericht in 1932) vonden dat de persoonlijkheid het enige criterium was bij de beoordeling van de kunstenaar. Die persoonlijkheid moest zich volgens hen in het werk bevestigen. De satire, de controverse, de lyrische monoloog van Céline, maakte volgens die zienswijze de schrijver tot een ‘ketel die voortdurend overloopt, niet bepaald een aristocraat van de geest.’ Om de toon en ‘het sterke temperament’ kon Du Perron evenwel niet heen, al werd Céline effectbejag verweten. In Forum werd Céline afgewezen vanwege zijn weigering om deel te nemen aan ‘het beschaafde gesprek’.

Schrijver en essayist Cola Debrot, net als Destouches arts, noemde Céline ‘een razende Candide, iemand die de gemoedsuitstorting boven het intellect en de moraal plaatst.’ De spanning tussen een uiterst sombere levensinstelling en een schelmachtige humor. Debrot ontmoette Céline eerder als collega, maar in het najaar van 1938 ook in Parijs, waarbij de Franse schrijver er slecht uitzag, ‘zijn pogingen om te proletariseren’ met succes had voortgezet.

Sanders voert ietwat in de vergetelheid geraakte Nederlandse schrijvers en vertalers op, die over het algemeen genuanceerd reageren op het werk van Céline. Sanders heeft in Krommenie een mevrouw opgedoken met een kist met manuscripten, brieven en essays van J.A. Sandfort. Deze Joop vertaalde onder meer Rabelais en zorgde voor de eerste vertaling van de Voyage. (Een grappig detail is dat Sanders het hoofdstuk begint met een Nescioaanse openingszin.)

Sandfort streefde naar een taal die recht deed aan de brontekst. Uiteraard zou je zeggen, maar in het geval van Céline een haast bovenmenselijke opgave die hij evenwel klaarde. De pers was niet mals. Interessant is de reactie van de huisarts van Sandfort over Reis naar het einde van de nacht. ‘Boeiend, scherp, geweldig deprimerend soms, maar ook weer zoo juist ontledend en de vinger leggend op de wonde plek. Hij haalt wel veel naar beneden en houdt daardoor wel zeer weinig over wat opbouwt. En tóch geniet men.’ Juist dat laatste is de spreekwoordelijke spijker op de kop. De duivelskunstenaar Céline aan het werk.

W.F. Hermans was een leven lang gefascineerd door Céline. Hij gebruikt hem om zijn eigen positie vast te stellen in de naoorlogse literatuur. Als toetssteen voor zijn opvattingen omtrent de onschendbaarheid van de literatuur. Denk aan Hermans roman Ik heb altijd gelijk, eveneens een grotesk werk. Nee, de titel slaat niet op de kribbige polemist Hermans, het is ook geen autobiografie. ‘Voor de literatuur zijn de opvattingen die een schrijver er als burger op nahoudt van geen belang, wat telt zijn de romanwereld en de figuren die deze wereld bevolken.’ In het geval van Céline van de moderne proletariër die zich staande moet zien te houden. ‘Het kleinburgerlijke sarcasme van hoofdpersoon Bardamu, ruwe taal en kwalijke geuren inbegrepen is een overlevingsstrategie […] in een al even kleinburgerlijke samenleving.’ Voor Hermans was Céline een authentieke buitenstaander.

Vertaler E.Y. Kummer – de toegevoegde Y is van zijn vrouw Yvonne die meehielp aan de vertaling van de Voyage voor Van Oorschot – kreeg in 1972 de Martinus Nijhoffprijs voor zijn Reis. De jury wrong zich in bochten in het rapport. De vertaalkunst van Kummer stond centraal, er werd duidelijk afstand genomen van de fascistische, antisemitische denkbeelden van Céline. Kummer zocht een leven lang naar antwoorden op de vraag waarom Céline zulke rabiate teksten produceerde. Hermans schaarde het hele oeuvre van Céline onder de literatuur. Kummer scheidde de schrijver van Reis naar het einde van de nacht duidelijk van de schrijver van de ‘pamfletten.’

Kummer probeerde in 1985, met Céline in de aanslag nog tevergeefs de komst van Gerard Reve als gastschrijver aan de Rijksuniversiteit Leiden te voorkomen vanwege diens ‘platvloerse racisme’. ‘Ja, sorry hoor, maar op een gegeven moment zijn de moppen op. Hij weet heel goed die snaar van het volkse erin te brengen, van die gewone woorden, zoals toekie toekie.’ Ook Kummer kon het fenomeen, het probleemgeval Céline maar niet loslaten. Een echte oplossing voor de tweestrijd kan ook hij niet geven.

Gebruikte Céline zijn schrijverschap als het enige mogelijke verweer tegen de wreedheid van het bestaan? In november 2019 overleed zijn vrouw Lucette Destouches, maar liefst 107 jaar oud. Opnieuw barstte toen de controverse rond Céline los. Er dook een koffer op met duizenden handgeschreven pagina’s, met verloren gewaande manuscripten. Drie nieuwe uitgaven volgden. In het voorwoord bij de Nederlandse vertaling van een van de drie, Oorlog, probeert Arnon Grunberg in het begin verzachtende omstandigheden aan te voeren – de kritiek van de nazi’s op de pamfletten, het oorlogstrauma van Céline, het ‘conventionele karakter’ van diens antisemitisme, maar hij ziet allengs in dat het tevergeefs is. ‘De lezer hoeft Céline niet te vergeven noch aan te klagen, hij moet hooguit trachten te lezen zonder weg te kijken.’

Guus Bauer

Mathijs Sanders – Céline, een zwarte groteske. Fragment, Leiden. 84 blz. € 21,50.