Witte redders

Aan de menselijke behoefte om goed te willen doen en ‘aan de juiste kant van de geschiedenis’ te staan, lijkt weinig mis tot Lionel Shriver er een sardonisch licht over laat schijnen in haar nieuwste roman Gelukszoekers. Een gedurfde missie in tijden van oververhitte culturele oorlog, maar natuurlijk wel een heilige opdracht voor schrijvers die zich niet braaf willen aanpassen aan de correcte mores. Uit overtuiging of als literaire gedachte-oefening.

Lionel Shriver, niet in de laatste plaats bekend van haar internationale bestseller We moeten het even over Kevin hebben (2005), het verhaal van een moeder wier kind een massamoord in een school pleegt, houdt wel van de controverse. Ook in haar columns, waaronder voor The Guardian, zoekt ze graag naar de gevoelige plekken in de samenleving, daar waar de hypocrisie huist en de moedigen zich onderscheiden van de angstigen. Uiteraard valt dat vaak verkeerd, maakt ze er geen vrienden mee in links-progressieve kring en worden er van tijd tot tijd pogingen gedaan haar te cancelen.

Gelukszoekers, alleen die titel al, doet natuurlijk het ergste vermoeden. En die vermoedens blijken terecht, want Shriver pakt met satanisch genoegen de ‘weldenkende’ en ‘invoelende’ lieden aan, die ongewild paternalistisch alle nieuwkomers willen vertroetelen, die de laatste decennia noordwaarts trekken. In dit geval naar de Verenigde Staten, New York om precies te zijn. In Brooklyn, om nog preciezer te zijn, waar in een grote, ooit voor een appel en een ei gekochte vroeg-twintigste-eeuwse villa, die nu een fortuin waard is, de gescheiden Gloria en haar zoon Nico wonen.

Gloria is begin zestig en een karikatuur van zo’n typische, volkomen van de realiteit losgezongen boomervrouw, die wat excentrieke snuisterijen maakt, en graag haar hoge moraal uitvent. Ex-man Carlin, invloedrijk journalist, documentairemaker en politiek commentator, is bij haar vertrokken, omdat hij helemaal klaar is met Gloria’s radicaal idealistische missie. Hun twee dochters Vanessa en Palermo hebben min of meer hun eigen relaties en levens, maar sluiten zich helemaal correct aan bij Gloria’s denkbeelden. Zoon Nico daarentegen oefent ‘neutraliteit’ als hoogst haalbare houding tegenover de ‘verwoede goedheid’ van de meerderheid. Alleen zijn vader begrijpt hem:

Schuldgevoel is in de mode. Ik weet dat ik niks naars over je moeder moet zeggen, maar ze is nooit een originele denker geweest en ze valt voor ideologische hypes. Bovendien, het is geen echt schuldgevoel. Echt schuldgevoel is niet iets wat je voor andere mensen tentoonspreidt; het zorgt ervoor dat je in een rioolput wilt kruipen en het putdeksel over je hoofd wilt trekken. Dit is schuldgevoel als vertoon, schuldgevoel als moreel aftroeven. Dat Gloria migranten in mijn huis zet is een vorm van opscheppen.

Nico’s neutraliteitsbehoefte past bij zijn roerloze levensstijl. Pas na zware druk van zijn ouders ging hij eindelijk studeren, maar daarna keerde hij weer doodleuk terug naar zijn ouderlijk huis, waar hij in het souterrain de dagen doorbrengt met het bekijken van obscure YouTube-filmpjes en zich verdiept in de belerende denkbeelden van influencers als Jordan Peterson:

Hij maakte zijn bed op, zoals Jordan Peterson hem had opgedragen.

Gloria is in de ban geraakt van alles wat maar barmhartig en filantropisch schijnt en wil in het kader van het New Yorkse project Big Apple Big Heart een migrant in huis nemen. Ook wel omdat ze er van de stad een ruime vergoeding voor krijgt, maar daar heeft ze het niet graag over. Omdat de dochters een wildvreemde buitenlandse man in het huis van hun moeder wat al te dol vinden, wordt gekozen voor een vrouw. De Hondurese Martine, die niet op het afgesproken tijdstip arriveert, maar pas uren later per taxi, zeult enorme koffers vol prijzige spullen met zich mee. De toon is gezet.

Shriver laat, veelal scherpstellend op Nico, al vanaf het begin doorschemeren dat er iets niet pluis is met de nieuwe gast. Ze omschrijft haar nieuwe roman in interviews dan ook als een thriller en daarin heb je dat nu eenmaal, compleet met gewelddadig einde. Alleen de naïeve weldoenster, de ‘witte redder’ Gloria ziet niets, hoort niets en beweegt zich, net als haar dochters met overdreven kruiperige vriendelijkheid om Martine heen. Nico, het zelfbenoemd neutrale personage op afstand, kan het allemaal niet geloven en moet voortdurend grote moeite doen om ‘neutraal’ te blijven.

Gelukszoekers is bepaald geen feelgoodboek voor lezers die zelf ook erg begaan zijn met migranten en eveneens in de veronderstelling leven dat het allemaal echte vluchtelingen zijn, die zonder uitzondering slechts nobele motieven hebben. Shriver zal ongetwijfeld genieten van dat idee, want hoe controversiëler hoe mooier. Daarvoor is literatuur toch op aarde, kun je denken.

En vergeet niet dat ook de weinigen in Gelukszoekers, die er andere opvattingen op na houden bepaald geen fijne types zijn. Nico staat duidelijk symbool voor de welgedane westerling, die met niets doen toch een heel comfortabel leven kan leiden, wat hem door de migranten ook voor de voeten geworpen wordt. Hij levert hooguit wat stekelig commentaar als iets hem niet bevalt. Zijn vader is een in dubieus gezelschap verkerende, wat rancuneuze egomaan, die aanvankelijk grotendeels buiten beeld blijft.

De Hondurese Martine gedraagt zich de eerste tijd als behulpzame, ijverige vrouw, die overloopt van dankbaarheid, maar ze haalt steeds meer onduidelijke figuren binnen, waar de serviele Gloria geen antwoord op heeft. Migranten zijn in haar ogen immers zonder uitzondering hulpbehoevend en een beetje zielig. Shrivers maatschappelijke boodschap is niet mis te verstaan.

Maar is de opeens verschenen Domingo wel echt Martines broer? Of misschien haar man of pooier? Werden Martines drie kinderen in Honduras echt ontvoerd, wat Gloria zonder meer geloofde en voor wie ze tienduizenden dollars losgeld betaalde. En wie is de zwaar getatoeëerde Alonso en al de andere mannen die het hele huis in bezit genomen lijken te hebben? Was Martine ook echt wel zo moedig om Gloria te verdedigen tegen een agressieve jeugdbende? Nico denkt er het zijne van, maar doet er, neutraal immers, niets aan. Ja, Gelukszoekers is een soort thriller, vol wonderlijke wendingen, maar steeds met een zware politieke ondertoon.

Is het daarmee een extreemrechts verhaal, dat de indruk moet wekken dat elke buitenlander die noordwaarts komt een gevaar voor de westelijke wereld is? Met wat kwade wil kun je het zo lezen en waarschijnlijk zal dat ook gebeuren. Gezien de geraffineerde constructie, lijkt het eerlijker Shrivers werk in de eerste plaats te erkennen als knappe en gedurfde absurdistische maatschappelijke satire, die korte metten maakt met hedendaagse goedgelovigheid en naïeve zelfopoffering. Het gaat daarbij in op talloze kleine en grotere elementen, die heel herkenbaar zijn in deze eeuw van de onwil. De onwil om naar elkaar te luisteren en elkaars argumenten mee te wegen.

Als Nico, stiekem buiten zijn moeder om, met zijn vader spreekt, komen in hun gesprekken van die typisch eenentwintigste-eeuwse aspecten naar boven, waarin je de neo-religie van deze tijd proeft. Biechten doet vrijwel niemand meer, we hebben nu andere vormen:

Op de middelbare school vroegen ze ons tien keer per dag hoe we ons voelden. […] De meesten van ons hadden geen idee wat we voelden, of we voelden niets noemenswaardigs. Maar als je blijft zeggen dat je je prima voelt? Dan ben je een teleurstelling. Dus verzonnen we allerlei onzin. En als je al dat gelul over je ‘trauma’ dan had opgelepeld om ze tevreden te stellen, begon je je eigen zielige verhaal te geloven.

Dat deze satirische roman een voor de literaire wereld van nu ongewoon perspectief heeft, kun je schandalig vinden en het boek om die reden extra kritisch recenseren, je kunt er ook het bewijs in zien dat vrije geesten zich niet laten beteugelen.

André Keikes

Lionel Shriver – Gelukszoekers. Vertaald door Marian van der Ster en Karina van Santen. Atlas Contact – Amsterdam / Antwerpen. 384 blz. € 24,99.