Flessenpost aan vakgenoten #5

Ha Chrétien,

Blij om na al die uren naar je podcast geluisterd te hebben nu ook eindelijk eens iets van je gelezen te hebben. Ik dacht het mezelf makkelijk te hebben gemaakt door bij je nieuwe reeks In de plooi in te stappen, maar bij het aanvangen van het eerste deel, Bevalt deze persoonlijkheid je, had ik toch vooral het gevoel in een gesprek te zijn beland dat al een paar uur bezig was zonder mij. Meteen wemelde het van de verwijzingen naar eerdere boeken, eerdere personages, collegaschrijvers en wat jij al dan niet van hen vindt en zij al dan niet  van jou. De Chrétien Breukers-cinematic universe draait op volle toeren, maar nieuwe instappers geef je niet direct houvast.

Gelukkig voor jou trek je je sowieso niet al te veel aan van wat de lezer er wel of niet van denkt. Al op de tweede pagina spreek je je ‘ingebakken wantrouwen’ tegenover ons uit, gevolgd door het bekende idee dat wij zelf ook wel een beetje mogen puzzelen om waar voor ons geld te krijgen. Daarmee plaats je jezelf in lijn met door jou bewonderde auteurs als Beckett, Duras en Brouwers, die ook categorisch weigerden om tot de kern te komen. Iets wat je grappig genoeg dan weer tot de kern van je boek hebt gemaakt. Een succesvollere collegaschrijver beschuldigt jou ervan om de pot te draaien, wat jij dan weer pareert met deze kernloze roman. Een manoeuvre die je wel vaker uit lijkt te halen: mogelijk commentaar op je werkwijze meteen meenemen in de tekst zelf, waardoor ik mij niet alleen als lezer, maar ook als criticus op enigszins vijandig terrein lijk te begeven.

Wel geeft dat je veel ruimte om alles te onderzoeken wat je maar bezighoudt: van het literaire bedrijf in haar meest glibberige en doortrapte vormen tot seks, jaloezie, vriendschap en je eigen werk en verleden. Hier en daar durf je zelfs een AI-model over je schouder te laten meelezen. Allemaal ruimte die je, als ik het goed begrepen heb, niet meer achter het masker van je alter ego Thomas Meerman vond. Je wilt het terug rauwer en eerlijker. Ongefilterd:

Jaren verlangde ik naar rust en geen gedoe. Nu ben ik onrustig en draaf ik in gedachten rond als een jong dier, het idee rust is verdwenen, weg ermee, het draait in het leven om beweging, lijkt het wel, waar is die rust en waar is die focus gebleven? Ik ben gevallen en ik ben stuk.

Tijdens het lezen van dit soort passages, moest ik vaak onwillekeurig aan het boeddhisme denken. (Ik weet dat je katholiek bent, dus hopelijk kan ik je verleiden om even mee te gaan op dit interreligieuze uitstapje.) De eerste stelregel van het boeddhisme is, voor zover ik er iets van begrepen heb, immers ook dat het bestaan kernloos is, maar juist daardoor heeft het volgens boeddhisten dan ook geen zin om aan zoiets kernvast als een zelf vast te blijven houden. Juist doordat het bestaan kernloos is, is het mogelijk om de persoon die je dacht te moeten zijn of worden achter je te laten. Om een streep te zetten door het verleden en de wereld elke dag weer als leeg tegemoet te treden. De bevrijding zit hem daarbij in het stil maken van je innerlijke stemmen. In het blijven zitten met het ongemak daarvan.

Dat is haast het tegenovergestelde van wat de kernloosheid in Bevalt deze persoonlijkheid je lijkt te bewerkstelligen. In plaats van te verstillen, buitelen de stemmen juist over elkaar heen en geef je al je impulsen vrij baan. Je verleden en de angst en de woede die daaruit voortkomen, lijken daarbij nog altijd je belangrijkste drijfveren. Waarom eigenlijk? Je hebt een leuke vriendin en een kleine, maar stabiele positie in de literaire wereld (een uitgever die vertrouwen in je heeft, een publiek dat om de twee weken aan je lippen hangt) voor jezelf weten te vergaren. Vanwaar dan toch die al te viriele behoefte om om je heen te blijven slaan en kleine brokjes en beetjes voor jezelf los te blijven hakken?

Maar goed, ik heb misschien makkelijk praten. Ik heb geen dochters die ik moet missen en bovendien is boeddhistische verlichting voor de meesten onder ons ook gewoonweg te hoog gegrepen. Het zou dan ook oneerlijk zijn om het wel van jou te verlangen. Maar toch kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat je zelfonderzoek vaak akelig dicht tegen zelfverdediging aanschuurt. Of op zijn minst tegen zelfverklaring. Uit die aandrang is prachtige literatuur voortgekomen, maar Bevalt deze persoonlijkheid je is dat voor mij nog niet. Het voelt aan als een overgangsboek. (Iets wat misschien gek is om te zeggen, omdat ik de rest van je werk nog niet gelezen heb, maar toch voelt het zo.) Af en toe zie ik brokjes en beetjes doorschemeren van waar het naartoe zou kunnen. Wanneer je met een dementerende vriend door Nijmegen wandelt en je elkaar eigenlijk niets meer te zeggen hebt. Wanneer je terug in de tijd gaat en op een cruciaal moment niet in je eigen verleden durft in te grijpen. Op dat soort momenten raak je, misschien juist door die terugtrekkende beweging, iets. Iets dat je vervolgens vaak meteen weer los laat en in duizend stukjes op de grond uiteen laat spatten. Durf nu eens met dat ongemak te blijven zitten. Zoek de talige discipline van je literaire voorgangers. Omarm de stilte. Misschien stuit je daar, op de bodem, toch nog op iets dat je een kern zou kunnen noemen.

Met vriendelijke groet,

Jonathan van der Horst

Chrétien Breukers – Bevalt deze persoonlijkheid je. Uitgeverij Vleugels, Bleiswijk. 152 blz. € 24,95.

(Hier te koop)