Voetbal, clubliederen en haat

Mensen houden meer van hun team, van hun achterlijke clubliederen en hun haat, dan van een mooie dag met vrienden, van een rustig bestaan met hun gezin.

Met die zin sluit het eerste deel af van Het laatste elftal van de Servische, in Wenen gevestigde, auteur Barbi Marković (1980). Het laatste elftal is met ruim 90 bladzijden al een ultrakorte roman, maar met een wat zuiniger opmaak had de inhoud ook best op 60 bladzijden gepast. Kwaliteit gaat echter voor kwantiteit en aan kwaliteit ontbreekt het niet: dit is een fascinerende tekst, met vele zinnen die tot nadenken aanzetten.

De titel slaat op de laatste wedstrijd van het nationale elftal van de federale republiek Joegoslavië: de kwartfinale van het WK in Italië in 1990, tegen Argentinië, een wedstrijd die Joegoslavië na verlenging verloor op strafschoppen. Marković komt daar nog eens op terug met een mooi wedstrijdverslag, de gebeurtenissen op het veld afwisselend met die in het gebroken gezin Marković ten tijde van de WK en die wedstrijd. Kort daarna was er geen nationaal elftal meer omdat Joegoslavië zichzelf verloor in een wrede burgeroorlog. In zekere zin was het optreden van – en de steun voor – dat laatste elftal, dat optrad toen overal in Joegoslavië de boel al op springen stond, ook een laatste, zwakke opleving geweest van gevoelens van nationale eenheid onder Joegoslaven. Markovic’ literaire verwerking daarvan vormt het tweede deel van dit boek.

In het eerste deel vertelt ze in korte mededelingen over haar vroege jeugd en haar moeizame verhouding met haar vader, die in zijn jeugd een getalenteerd voetballer was en zijn eigen talent meent te herkennen in zijn dochter. Dit deel werkt via verschillende wegen toe naar een tweede Joegoslavisch voetbaldrama, de wedstrijd Dinamo Zagreb – Rode Ster Belgrado, die had moeten plaatsvinden op 14 mei 1990, maar moest worden afgelast omdat in en rond het stadion niemand zijn leven nog zeker was toen daar een veldslag met nietsontziend geweld was uitgebroken tussen de harde supporterskernen van beide clubs. Zeggen dat daar en toen de Joegoslavische burgeroorlog begon is niet eens erg overdreven, temeer niet omdat die supporterskernen zich kort daarna omvormden tot milities, die zich schuldig zouden maken aan grove oorlogsmisdaden. Denk aan ‘Arkans Tijgers’ een Servische militie, berucht en gevreesd om zijn wrede optreden en die begon als hooliganeske supportersgroep van Rode Ster.

Marković past soms montagetechnieken toe, zo lezen we ook de oproepen van de stadionspeaker en een Servische verslaggever (beiden verliezen zich in partijdige opwinding). Ze schrijft geen woord te veel, is wars van pathos en heeft humor. Haar waarschuwing om goed naar de liederen en het geschreeuw te luisteren als je in een voetbalstadion zit, reken ik niet tot die humor. Hoor je haat? Ga dan naar de uitgang voor de stormloop begint, aldus Marković, haar eigen invulling gevend aan het cliché dat voetbal oorlog is.

Barbi Markovic heeft na de slotregel van de roman een rollenspel over voetballiefde en de WK-wedstrijd uit 1990 toegevoegd en ten behoeve daarvan ook nog het scoreverloop van de strafschoppenserie weergegeven waaruit blijkt dat de allerlaatste actie van het laatste Joegoslavische elftal het missen van een strafschop was. Interlandvoetbal van het WK-soort kweekt eerder wederzijdse afkeer dan broederschap van naties, dat hebben we ook nu weer kunnen constateren. Zo sport al verbroedert, dan toch zeker niet voetbal. Op het veld, noch daaromheen. Die slotregel van Het laatste elftal luidt (om die reden?) ‘Ik haat voetbal.’ Wat niet kan wegnemen dat voetbal blijft fascineren, ook Marković.

Hans van der Heijde

Barbi Marković – Het laatste elftal. Vertaling Lotte Lentes. Koppernik, Amsterdam. 94 blz. € 22,50.

De literaire sportzomer
Het WK voetbal, de Tour de France, Wimbledon, EK atletiek, WK roeien: deze zomer hoeft de sportkijker zich geen seconde te vervelen. Om helemaal in de stemming te komen en ons niet alleen blind te staren op wat er gaande is op het scherm en in de media, duikt Tzum als vanouds de boeken in. Onze schrijvers lezen de beste biografieën van sporters, vergeten geschiedenissen, jubelverhalen en zwarte bladzijden over de grootste en kleine sporten. Niet voor niets bestaat sport in ons collectieve geheugen vooral bij de gratie van de verhalen die verteld worden, lang nadat het stof is neergedaald. Je vindt alle afleveringen hier.

(foto: Een van de eerste Joegoslavische elftallen, in 1926. Via Wikimedia, publiek domein)